Συντάκτης: Μαρία Δήμου

Μέσα από την ανάγνωση πέντε διηγημάτων περί πολέμου και από την ανάλυσή τους η Μαρία Δήμου, Ψυχολόγος Λακανικού Προσανατολισμού πραγματοποιεί πέντε διαλέξεις με αφορμή την επικαιρότητα που βιώνουμε εδώ και 50 ημέρες. Αυτήν την περίοδο με αφορμή τον πόλεμο η Μαρία Δήμου κάνει σεμινάρια μελέτης γνωστών έργων της λογοτεχνίας μέσα από μία Λακανική σκοπιά.

Διαβάστε την συνέχεια εδώ. 

Της Μαρίας Δήμου

Για να σκεφτεί κανείς το μέλλον θα πρέπει να κοιτάξει πίσω στο παρελθόν της ανθρωπότητας. Είναι αλήθεια ότι κληρονομήσαμε έναν κόσμο θρυμματισμένο μέσα από τη βουβή απερισκεψία των δύο προηγούμενων αιώνων με ένα συνεχές αιματοκύλισμα της αθωότητας. Μέσα από την απληστία της αποικιοκρατίας, την ψυχική απώλεια που επέφερε η βιομηχανική επανάσταση, μέσα από τον υπερκαθορισμό από τους εξωτερικούς παράγοντες μιας πολεμικής και καπιταλιστικής μηχανής.

Η καταπίεση ήρθε μέσα από αναρίθμητες μορφές και στάσεις στην ιστορία, η καταπίεση σε γυναικόπαιδα, σπαρακτικά βιώματα της εργατικής τάξης, την σφοδρή κυριαρχία των χωρών από τρομακτικούς δικτάτορες, ηγέτες που οδήγησαν εκατομμύρια αθώους εις θάνατον, ένα βουβό συσσωρευτικό μη μεταβολίσιμο τραύμα του πολέμου μετά από κάθε πόλεμο, η αφομοίωση και γρήγορη προσαρμογή μέσα στο σύστημα του καπιταλισμού με αποτέλεσμα οι δυνάμεις του να καταπατά το δικαίωμα του ανθρώπου στα απλά κοινά.

Τι συμβαίνει λοιπόν με αυτή τη καταπίεση και την επιστροφή “του καταπιεσμένου” μέσα στο υποκείμενο που παλεύει για μια σπιθαμή γης στο εσωτερικό της ύπαρξής του;

Όταν μιλάμε για τη πορεία του καταπιεσμένου, τότε, παρατηρούμε έναν συσωρευτικό υποβιβασμό των μορφών της αντίληψης, της σκέψης, της επικοινωνίας, μια ψυχονοητική διεργασία υπό πτώχευση. Μια θλιβερή αμηχανία μπροστά σε ένα “πραγματικό” που δε πρέπει να αποχαλινωθεί. Έχουμε την ανάδυση μιας ασυνείδητης θλίψης κι ενός πένθους χωρίς χρόνο για επεξεργασία ώστε να μπορεί να αποδυναμωθεί. Και τότε η ενόρμηση θανάτου καθορίζει τη βασιλεία της πάνω σε ένα πληγωμένο από πολέμους συμβολικό πλαίσιο και ένα φαντασιακό υπό πτώχευση χωρίς τα απαραίτητα υλικά ώστε να προβληθεί μέσα του ένα μέλλον με περισσότερη ορμή ζωής.

Ο Freud στην επιστολή του προς την Lou Salome τον Νοέμβρη του 1914, πέντε μήνες πριν το Μεγάλο Πόλεμο, γράφει: “Γνωρίζω σίγουρα ότι για μένα και τους σύγχρονους μου, ο κόσμος δεν θα είναι ποτέ ξανά ένα ευτυχισμένο μέρος, Είναι υπερβολικά αποκρουστικό, η ανθρωπότητα φαίνεται να είναι στ’ αλήθεια, νεκρή..”. Αυτή η φράση του Freud, έναν αιώνα περίπου μετά, φαίνεται πιο επίκαιρη από ποτέ. Είτε πόλεμος, είτε ειρήνη μετά τον πόλεμο η ενόρμηση θανάτου αφοπλίζει τη ψυχή αφήνοντάς τη αιχμάλωτη πολέμου ακόμη και μετά το πόλεμο. Η ιστορία μας το διδάσκει ξανά και ξανά. Εμείς οι μάρτυρες μιας υπερκαθορισμένης ροής της ανθρωπότητας, αποδυναμωμένοι ψυχονοητικά δε μαθαίνουμε. Η αρχή της επανάληψης εν δράσει, εν έτει 2022. Μια δοτική προσωπική που συνοδεύει απρόσωπα ρήματα οποιασδήποτε σημασίας και διάθεσης φανερώνοντας το πρόσωπο για το οποίο υπάρχει ή γίνεται κάτι..

Αυτό το κάτι σήμερα, είναι Πόλεμος. Πόλεμος εδαφών, συμφερόντων, ιδεών, κυριαρχίας, Ότι κι αν είναι αυτό το κάτι και τα παράγωγά του, είναι σίγουρο ότι αφήνει ίχνη στην ανθρωπότητα. Στο ψυχικό Είναι της ανθρωπότητας “ ..που φαίνεται να είναι στ’ αλήθεια, νεκρή..” μπροστά στην ωμότητα μίας ενόρμησης θανάτου που επιβάλλει ένα ψυχικό μούδιασμα και αμηχανία μπροστά στον Όλεθρο που επιφέρει η βία.

Η μόνη άμυνα φαίνεται να είναι η πρωτοβουλία του καθενός να επιβάλλει στην ωμότητα, μία ώθηση ζωής. Ο καθένας με ότι μέσο διαθέτει. Εκεί όπου ο ήχος των σειρίνων πολέμου και των εκρήξεων των βομβών θα υποκατασταθεί από λέξεις και λόγια που θα αναθερμάνουν το νεκρό ενός Ψυχρού πολέμου. Εκεί θα ξανασυναντηθούμε. Κι αυτό το ραντεβού, όπως δείχνει η ιστορία, δεν έχει αναβληθεί ποτέ. Ευτυχώς…

Της Μαρίας Δήμου

Το a στη Λακανική ψυχανάλυση  ορίζεται ως αντικείμενο αίτιο της επιθυμίας. Είναι ένα αντικείμενο που το βρίσκουμε πάνω σε έναν άνθρωπο, μια μικρή μαγική λεπτομέρεια που τον κάνει στα μάτια μας να ξεχωρίζει από κάθε άλλον. Πίστη σημαίνει αφοσίωση, μία δίχως λόγια αγάπη στην ιδέα ότι ο Άλλος είναι ο ιδανικός. Πιστεύουμε σε αυτόν. Όπως πιστεύουμε στον Θεό μας. Στις αξίες μας. Όλα αυτά δεν τα βλέπουμε αλλά έχουμε Πίστη σε αυτά. Ότι υπάρχουν. Τι γίνεται όταν αυτή η πίστη βρίσκεται ανάμεσα σε δύο αντικείμενα αίτια της επιθυμίας μας; Που βρίσκεται η απιστία σε αυτό; Σε ποιο από τα δύο αντικείμενα της επιθυμίας μας μένουμε πιστοί και σε ποιο απιστούμε;

Ας ξεκαθαρίσουμε εξ’ αρχής ότι η πίστη είναι κάτι που δε περιέχει τον Άλλον ως υποκείμενο. Υπάρχει η αφοσίωση με τη μορφή μιας ιδανικής φαντασίωσης για τον Άλλον. Τον Ιδανικό Άλλο. Τον πλήρη Άλλο. Αυτόν που τελικά όσο τον ζούμε καταλήγουμε στο ότι Δεν είναι τέλειος. Έχει τρύπα. Κάτι του λείπει. Κάτι που δε μας επιτρέπει άνετα και τεμπέλικα να πιστέψουμε στο Θαύμα. Και τότε το κενό αυτό που αφήνει το ταίρι μας όταν βλέπουμε τη μη πληρότητα του τρέχουμε να το καλύψουμε. Και είναι η στιγμή που γινόμαστε Αλλόθρησκοι. Βρίσκουμε ένα ακόμη ταίρι να καλύψει τη τρύπα στον Άλλον. 

Αφοσιωνόμαστε στο ψάξιμο για έναν επιδερμικό έρωτα, μια έντονη φάση. Για έναν άντρα ίσως είναι μία ή δύο ή και δέκα πόρνες όλες μαζί ή χωριστά. Για τη γυναίκα πιθανότατα είναι ραντεβουδάκια από σελίδες γνωριμίας, φλερτ, τονωτικές ενέσεις για τις τσαλάκες που χαλούν τη τέλεια επιφάνεια που έχει ανάγκη να ζει. Και τότε γεννιέται ένα νέο είδος έρωτα. Η a-πιστι-a με δύο στερητικά a, αντικείμενα αίτια της επιθυμίας. Το ένα υποβοηθά μέσα μας το άλλο όταν η φαντασίωση της πληρότητας δε μας βγήκε με τον έναν και μοναδικό έρωτα. Το παλιό γνωμικό, μάνα είναι μόνο μία, είναι στη πλήρη ισχύ του, στον έρωτα. Κι αυτό ισχύει και για τους άντρες και για τις γυναίκες. Η μητέρα κατείχε κάτι πολύτιμο για μας. Αυτό ψάχνουμε, εκεί αποτυγχάνει ο Άλλος. Δε μπορεί να εκ-πληρώσει αυτή την ανάγκη μας. Και ως τεμπέληδες του έρωτα, μη θέλοντας να επωμισθούμε αυτή την απώλεια που ο Άλλος δε μπορεί να μας τη καλύψει αρχίζουμε να αφοσιωνόμαστε με πίστη όχι μέσα σε δύο αναπληρώσεις αλλά στη πραγματικότητα μέσα σε δύο στερήσεις. 

Ούτε το ένα πρόσωπο που επιθυμούμε ούτε το άλλο που αναπληρώνει τα κενά πληρούν τις προϋποθέσεις. Και καταλήγουμε να πιστεύουμε σε δύο θεούς που τελικά κανένας δε μπορεί να υποσχεθεί για πάντα το χαμένο παράδεισο της πληρότητας στο απόλυτο ζεύγος μωρού-μητέρας.  Στη τελική η απιστία περιέχει περισσότερη πίστη στο αδύνατο, στο πουθενά, στο αδιέξοδο. Και σε αυτή τη πίστη όταν κανείς μπει βγαίνει “μάρτυρας” ενός ολέθρου που φέρνει η αποκάλυψη της αλήθειας. Το να πιστεύει κανείς ότι υπάρχει το ιδανικό στον Άλλον είναι σαν να πιστεύει σε έναν θεό που δεν έχει παράδεισο να του προσφέρει. Ο κάθε διαβάτης στο δρόμο της επαγγελίας βρίσκεται να είναι έκπτωτος άγγελος που χτυπά πόρτες σε καρδιές και κορμιά ζητιανεύοντας ασυνείδητα λίγη χαμένη μητέρα, λίγη πληρότητα, λίγο θάνατο ακόμα..

Στη ψυχανάλυση όλη η πιο πάνω τάση προς το ανέφικτο ιδανικό και οι επιπτώσεις της, λέγεται ενόρμηση θανάτου. Ο Φρόιντ παγκοσμίως ονόμασε με ελληνικές λέξεις το δίπολο των ενορμήσεων ως  Έρως/Θάνατος. Η a-πιστι-a είναι παράλληλα η πίστη και στις δύο ορμές, τάσεις. Στη τελική είναι δικαίωμα του καθενός το τί θα επιλέξει με την ελπίδα να επιλέξει τη ζωή. Τον έρωτα. Αυτή όμως η επιλογή έχει ελλείψεις όπως ακριβώς κάτι έλειψε στους γονείς μας όταν αποφάσισαν να ενδώσουν στο αμάρτημα του έρωτα και ως εκ θαύματος μας χάρισαν τη ζωή. Και μαζί με αυτή το θάνατο. Κι εκεί κάπου στα χαρακώματα του έρωτα και του θανάτου η a-πιστι-a έρχεται να τοποθετήσει ένα μπάλωμα. Μία πρόφαση, ένα προσποιητό. Που ποτέ όμως δε θα είναι αρκετό να καλύψει το γιατί και το πώς κανείς, θα γίνει επαρκής κι ευτυχισμένος. Ίσως γι αυτό η ευτυχία είναι φωτεινές στιγμές μέσα σε μια σκοτεινιά αλήθειας που κληρώθηκε στον άνθρωπο να ζήσει μετά τη γέννηση του. Ίσως εν τέλει γι αυτό οι ερωτευμένοι μετρούν τα άστρα στον μαύρο ουρανό περιμένοντας να χαρίσουν στον εκλεκτό της καρδιάς τους ένα πεφταστέρι. Ίσως βαθιά μέσα τους ξέρουν πως ούτε αυτός ο ουρανός έχει πληρότητα και εξαπατάται συχνά από λιποτάκτες αστέρια που απιστούν στην υπόσχεση της αιωνιότητας ενός άπειρου συμπαγούς στερεώματος.   

*Δηλώστε συμμετοχή στο Σεμινάριο Σαββάτου της Μαρίας Δήμου με θέμα «Περί έρωτος απιστία» το Σάββατο 19 Φεβρουαρίου στις 17.00, εδώ. 

Της Μαρίας Δήμου

Στις μέρες που διανύουμε, δε μιλάμε γενικά για μια κρίση, μιλάμε ειδικά γι’ αυτή τη κρίση και τη διαχείρισή της. Το πρώτο λοιπόν ερώτημα είναι, τι το ιδιαίτερο έχει αυτή η κρίση σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη κρίση που μπορεί να έχει διανύσει η σύγχρονη κοινωνία μας. Το χαρακτηριστικό αυτό, είναι, ότι αποσταθεροποίησε τους ανθρώπους, σαν πρόσωπα αλλά και σαν ομάδες. Είναι μια κρίση με 2 ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.

1. Ενέχει πανικό.

2. Φαίνεται αδιαπέραστη.

Aς δούμε πρώτα τι σημαίνει Πανικός μέσα σε αυτή τη κρίση όσον αφορά τους ανθρώπους που απαρτίζουν μια κοινωνία και κατόπιν γιατί αυτή η κρίση φαίνεται αδιαπέραστη ώστε να μπορεί να διορθωθεί με τις έως τώρα γνωστές μεθόδους επικοινωνίας.

Θα ξεκινήσουμε με ένα ψυχο-βιολογικό παράδειγμα ώστε αρχικά να κατανοήσουμε τι σημαίνει Πανικός και που οδηγεί αυτός ο πανικός, την ψυχή και το σώμα μας, και φυσικά τις συνέπειες που επιφέρει στη καθημερινή πρακτική μας είτε αυτό είναι η δουλειά μας είτε η διαδραστική μεταξύ μας επικοινωνία, στη φιλία, στην οικογένεια, στη σχέση. Διότι το πρόβλημα, αυτής της κρίσης και η δυσκολία διαχείρισής του, είναι ακριβώς, ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΔΕ ΦΑΙΝΕΤΑΙ.

ΤΟ ΝΕΥΡΩΝΙΚΟ ΚΥΚΛΩΜΑ ΤΟΥ ΦΟΒΟΥ

Υποθέστε ότι μια νύχτα βρίσκεστε μόνοι στο σπίτι και διαβάζετε ένα βιβλίο, όταν ξαφνικά ακούτε ένα θόρυβο, ένα «κρατς» στο διπλανό δωμάτιο.

Αυτό που συμβαίνει στον εγκέφαλό σας τις αμέσως επόμενες στιγμές ανοίγει ένα παράθυρο στο νευρωνικό κύκλωμα του φόβου και στο ρόλο της αμυγδαλής ως συστήματος συναγερμού. Το πρώτο κατά σειρά εμπλεκόμενο κύκλωμα του εγκεφάλου λαμβάνει απλώς το θόρυβο αυτόν με τη μορφή ακατέργαστων ηχητικών κυμάτων και τα μεταφράζει στη γλώσσα του εγκεφάλου για να σας βάλει σε επιφυλακή. Αυτό το κύκλωμα πηγαίνει από το αυτί στο εγκεφαλικό στέλεχος και από εκεί στο θάλαμο.

Από εκεί υπάρχουν δύο διακλαδώσεις: μια μικρή δέσμη απολήξεων οδηγεί στην αμυγδαλή και στον ιππόκαμπο. Ο άλλος ο φαρδύτερος δρόμος οδηγεί στον ακουστικό φλοιό μέσα στον κροταφικό λοβό, όπου οι ήχοι διαχωρίζονται και γίνονται αντιληπτοί.

Ο ιππόκαμπος, ουσιαστικός αποθηκευτικός χώρος μνήμης, αναλύει γρήγορα εκείνο το «κρατς» που έχετε ακούσει, για να διαπιστώσει εάν είναι γνώριμος – αυτό το κρατς είναι από τα κρατς που αναγνωρίζετε αμέσως; Στο μεταξύ ο ακουστικός φλοιός, κάνει μια πιο λεπτή ανάλυση του ήχου, για να προσπαθήσει να καταλάβει τη προέλευσή του.. μα είναι η γάτα άραγε? Κάποιο παραθυρόφυλλο που χτυπάει με τον αέρα? Κανένας διαρρήκτης; Ο ακουστικός φλοιός καταλήγει στην υπόθεση – μπορεί να ήταν η γάτα που πέταξε το φωτιστικό από το τραπέζι, αλλά μπορεί να ήταν κι ένας διαρρήκτης – και στέλνει αυτό το μήνυμα στην αμυγδαλή και στον ιππόκαμπο που με τη σειρά τους το συσχετίζουν γρήγορα με παρόμοιες αναμνήσεις.

Αν το συμπέρασμα είναι καθησυχαστικό, τότε ο γενικός συναγερμός δε κλιμακώνεται στο επόμενο επίπεδο. ΑΝ όμως δεν είστε ακόμα σίγουροι, μια άλλη σπειράλη του κυκλώματος που πάλλεται ανάμεσα την αμυγδαλή, τον ιππόκαμπο και τον προμετωπιαίο φλοιό, εντείνει ακόμη περισσότερο την αμφιβολία σας και προκαλεί τη προσοχή σας, κάνοντάς σας να ενδιαφερθείτε ακόμα περισσότερο και να προσπαθήσετε να εντοπίσετε τη φύση του θορύβου. Αν δε πάρετε καμία ικανοποιητική απάντηση από αυτή τη περισσότερο λεπτομερή ανάλυση, η αμυγδαλή σημαίνει συναγερμό, ο κεντρικός της χώρος ενεργοποιεί τον υποθάλαμο, το εγκεφαλικό στέλεχος και το αυτόνομο νευρικό σύστημα.

Η εκπληκτική αρχιτεκτονική της αμυγδαλής ως κεντρικού συστήματος συναγερμού για τον εγκέφαλο γίνεται εμφανής αυτή της στιγμή του προμηνύματος και του ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ.

Οι διάφορες δέσμες νευρώνων στην αμυγδαλή έχουν η κάθε μια τους ένα ξεχωριστό σύνολο προβολών, με δέκτες που προορίζονται για διαφορετικούς νευροδιαβιβαστές, κάτι σαν κι εκείνες τις εταιρίες με τα συστήματα συναγερμού , όπου οι τεχνικοί βρίσκονται σε ετοιμότητα για να ειδοποιήσουν το τοπικό τμήμα της πυροσβεστικής, την αστυνομία και το γείτονα, όποτε ενεργοποιηθεί το σύστημα συναγερμού ενός σπιτιού.

Διαφορετικά μέρη της αμυγδαλής δέχονται διαφορετική πληροφόρηση. Στο πλευρικό πυρήνα της αμυγδαλής έρχονται προβολές από τον θάλαμο και τον ακουστικό και οπτικό φλοιό. Οσμές, μέσω του οσφρητικού βολβού, έρχονται στις μεσοφλοιϊκές περιοχές τις αμυγδαλής, ενώ οι γεύσεις και άλλες πληροφορίες από τα σπλάχνα πηγαίνουν στη κεντρική περιοχή. Αυτά τα εισερχόμενα σήματα κάνουν την αμυγδαλή φρουρό ακοίμητο, που εξετάζει εξονυχιστικά κάθε αισθητηριακή εμπειρία.

Από την αμυγδαλή οι προβολές εκτείνονται σε κάθε βασικό μέρος του εγκεφάλου. Από τις κεντρικές και μεσαίες περιοχές, μια διακλάδωση πηγαίνει στους χώρους του υποθαλάμου, όπου εκκρίνεται η ουσία που ελέγχει την αντίδραση του σώματος στην έκτακτη ανάγκη, η ορμόνη που απελευθερώνει την κορτικοτροπίνη, η οποία ενεργοποιεί την αντίδραση μάχης ή φυγής, μέσα από ένα καταιγισμό άλλων ορμονών. Η βασική περιοχή της αμυγδαλής στέλνει προς τα έξω διακλαδώσεις προς τους ραβδωτούς μυς, συνδέοντάς τους με το κινητικό σύστημα του εγκεφάλου. Και από τον κοντινό κεντρικό πυρήνα η αμυγδαλή στέλνει σήματα στο αυτόνομο κεντρικό σύστημα μέσω του μυελού, ενεργοποιώντας ένα φάσμα ευρέως διεσπαρμένων αντιδράσεων στο καρδιαγγειακό σύστημα, τους μυς και τα σπλάχνα.

Από τη βασοπλευρική περιοχή της αμυγδαλής, βραχίονες πηγαίνουν στο φλοιό της υπερμεσολόβιας έλικας και στους ιστούς που είναι γνωστοί ως «κεντρική φαιά ουσία», κύτταρα που ρυθμίζουν τους πλατείς μύες του σκελετού. Αυτά τα κύτταρα είναι που κάνουν ένα σκύλο να γρυλίζει ή μια γάτα να σηκώνει τη ράχη της για να απειλήσει αυτόν που εισβάλει στο χώρο της. Στους ανθρώπους αυτά τα ίδια κυκλώματα σφίγγουν τους μυς των φωνητικών ορδών προκαλώντας τη διαπεραστική κραυγή του φόβου.

Κι άλλο ένα μονοπάτι από την αμυγδαλή οδηγεί στον υπομέλανα τόπο μέσα στο εγκεφαλικό στέλεχος, το οποίο με τη σειρά του παράγει νορεπινεφρίνη (που ονομάζεται και νοραδρεναλίνη) και την διαχέει σε όλο τον εγκέφαλο. Το αποτέλεσμα της παραγωγής νοραδρεναλίνης είναι η αύξηση της συνολικής αντίδρασης των εγκεφαλικών περιοχών που τη λαβαίνουν, καθιστώντας τα αισθητήρια κυκλώματα πιο ευαίσθητα. Η νοραδρεναλίνη διαποτίζει το φλοιό, το εγκεφαλικό στέλεχος και το ίδιο το μεταιχμιακό σύστημα, στην ουσία βάζοντας τον εγκέφαλο σε κατάσταση υπερδιέγερσης.

Τώρα ακόμη και το συνηθισμένο τρίξιμο του σπιτιού μπορεί να στείλει ρίγη φόβου να σας διαπεράσουν. Οι περισσότερες από τις αλλαγές αυτές προχωρούν πέρα από την επίγνωσή σας, κι έτσι δε συνειδητοποιείτε ακόμη ότι νιώθετε φόβο.

Καθώς όμως αρχίζετε να νιώθετε πρακτικά φόβο – δηλαδή καθώς το άγχος που ήταν ασυνείδητο εισβάλλει στο συνειδητό – , η αμυγδαλή επιβάλλει μια ευρεία αντίδραση της οποίας τα διάφορα τμήματα εξελίσσονται ανεξάρτητα το ένα από το άλλο. Στέλνει μηνύματα στα κύτταρα του εγκεφαλικού στελέχους ώστε να σχηματίσουν την έκφραση του φόβου στο πρόσωπό σας, να σας προκαλέσουν και να σας αιφνιδιάσουν στη στιγμή, να παγώσουν τις κινήσεις που είχαν ήδη δρομολογηθεί ανεξάρτητα από τους μυς, να επιταχύνουν τους παλμούς της καρδιάς σας και να ανεβάσουν την αρτηριακή σας πίεση, να επιβραδύνουν την αναπνοή σας (μπορεί να έχετε παρατηρήσει και μόνοι σας ότι ξαφνικά κρατάτε την αναπνοή σας τη πρώτη στιγμή που νιώθετε φόβο, για να μπορέσετε να ακούσετε ακόμη καλύτερα τι είναι αυτό το οποίο φοβάστε).Αυτά είναι μόνο ένα μέρος μιας ευρείας προσεκτικά συντονισμένης διαδικασίας αλλαγών που ενορχηστρώνουν η αμυγδαλή και οι συνδεδεμένες περιοχές, καθώς επιτάσσουν τον εγκέφαλο σε μια κρίση.

Στο μεταξύ η αμυγδαλή, μαζί με τον διασυνδεδεμένο ιππόκαμπο, καθοδηγεί τα κύτταρα που στέλνουν νευροδιαβιβαστές, για παράδειγμα να προκαλέσουν έκκριση ντοπαμίνης που οδηγεί στη καθήλωση της προσοχής στη πηγή του φόβου σας, τους παράξενους ήχους, και βάζουν τους μυς σας σε ετοιμότητα ώστε να αντιδράσουν κατάλληλα. Την ίδια στιγμή η αμυγδαλή στέλνει σήμα στις αισθητηριακές περιοχές της όρασης και της προσοχής, εξασφαλίζοντας ότι τα μάτια αναζητούν όσα είναι πιο ουσιαστικά για την έκτακτη ανάγκη που βρίσκεται μπροστά τους. Ταυτόχρονα, τα συστήματα μνήμης του φλοιού αναδιοργανώνονται έτσι ώστε η γνώση και οι πιο ουσιώδεις για τη συγκεκριμένη συναισθηματική έκτακτη ανάγκη μνήμες να ανακληθούν άμεσα και ταχύτατα, παίρνοντας το προβάδισμα από άλλες λιγότερο ουσιώδεις δέσμες σκέψης.

Από τη στιγμή που σταλούν αυτά τα σήματα, βρίσκεστε στο ζενίθ του φόβου: συνειδητοποιείτε το χαρακτηριστικό σφίξιμο στο στομάχι, τη καρδιά σας που χτυπάει σα τρελή, τους μυς γύρω από το λαιμό και τους ώμους σας που σφίγγονται ή το τρεμούλιασμα των άκρων. Κοκαλώνετε εκεί που βρίσκεστε, εντείνετε τη προσοχή σας μήπως ακούσετε κι άλλους θορύβους, και το μυαλό σας τρέχει σε πιθανούς κινδύνους που ελλοχεύουν και σε τρόπους αντίδρασης.

ΟΛΗ ΑΥΤΗ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ – ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΠΛΗΞΗ ΣΤΗΝ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ ΚΙ ΥΣΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΤΑΡΑΧΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΦΟΒΟ – ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΥΜΠΙΕΣΤΕΙ ΣΕ ΕΝΑ ΔΕΥΤΕΡΟΛΕΠΤΟ.

Αν μέσα σε ένα δευτερόλεπτο το σώμα, ο οργανισμός περνά όλη αυτή την εξουθενωτική διαδικασία στην υποψία ενός και μόνο αόριστου φόβου, φανταστείτε τι γίνεται όταν είμαστε εκτεθειμένοι στην υποψία αυτού του ακαθόριστου διαρκούς φόβου για μέρες και μήνες. Αυτή η διαρκής αίσθηση ακαθόριστου φόβου, είναι, η Κρίση Πανικού.

Τα συνηθέστερα συμπτώματα της κρίσης πανικού είναι έντονος φόβος, άγχος, πανικός, αίσθημα επέλευσης τρέλας, αίσθημα απώλειας ελέγχου και επερχόμενου θανάτου.

Η χώρα μας βρίσκεται τα τελευταία περίπου δέκα χρόνια σε διαρκή οικονομική και κοινωνική κρίση, λόγω της οικονομικής πτώχευσης που πέρασε και κατ’ ευθείαν μετά στη πανδημία δημιουργώντας στους πολίτες της το διαρκές αίσθημα έντονου φόβου, δηλαδή την Κρίση Πανικού. Ο εγκέφαλος αναζητά μάταια κάτι γνώριμο για να ηρεμήσει και δεν το βρίσκει. Έτσι εξηγείται η περίεργη χαοτική εικόνα που καλούμεθα να αντιμετωπίσουμε στους κόλπους ενός σχολείου, μιας εργασίας, της οικογένειας, της σχέσης και η δυσκολία μας να τη διαχειριστούμε. Αν η σημερινή κοινωνία μας νοσεί από μια συγκεκριμένη ψυχική ασθένεια, αυτή είναι η κρίση πανικού.

Τα άσχημα νέα είναι ότι η συλλογική κρίση πανικού, δηλαδή πολλοί άνθρωποι συγκεντρωμένοι σε ένα συγκεκριμένο μέρος (εργασία, σπίτι κτλ) που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο φέρουν έντονα συμπτώματα κρίσης πανικού και που μάλιστα καλούνται να είναι εποικοδομητικοί και παραγωγικοί – δε μπορούν με κανένα τρόπο να λειτουργήσουν μόνο με τα έως τώρα γνώριμα μέσα επικοινωνίας. Είναι αδύνατο. Το αποτέλεσμα είναι ακόμη περισσότερο stress.

Τα καλά νέα προέρχονται από πρόσφατες επιστημονικές τοποθετήσεις που αναφέρονται στην ανθεκτικότητα και προσαρμοστικότητα, Στοιχεία της ανθρώπινης φύσης.

Οι όροι ανθεκτικότητα και προσαρμοστικότητα, αρχικά, αναπτύχθηκαν στο επιστημονικό πεδίο της οικολογίας, προκειμένου να ερμηνεύσουν το φυσικό γίγνεσθαι. Τα τελευταία χρόνια, υιοθετήθηκαν από τις κοινωνικές επιστήμες για να δώσουν μια νέα, συναρπαστική ερμηνεία του κοινωνικού γίγνεσθαι. Η ανθεκτικότητα και η προσαρμοστικότητα δεν είναι θεωρητικές έννοιες που επιδιώκουν απλά να πλαισιώσουν ένα τρόπο δράσης είτε αντίδρασης. «Ο καθένας μπορεί να αντιληφθεί εμπειρικά τις εν λόγω έννοιες με το εξής απλό παράδειγμα» όπως εξηγεί ο καθηγητής κ. Ζαμοζί, και το παραθέτει.

«Το γεγονός ότι έχουμε μια σταθερή θερμοκρασία στο χώρο που ζούμε ή εργαζόμαστε, δεν σημαίνει ότι δε μπορούμε να επιβιώσουμε και σε άλλες συνθήκες. Μπορεί να αισθανθούμε άβολα, μπορεί να παραπονεθούμε για κρύο ή ζέστη, αλλά το βέβαιο είναι ότι θα επιβιώσουμε. Δηλαδή, αργά ή γρήγορα, θα προσαρμοσθούμε. Κατά τον ίδιο τρόπο, τα κοινωνικά συστήματα που είναι το ίδιο «ζωντανά» και δυναμικά, έχουν εν τη γενέσει τους την ικανότητα να αντέχουν και να προσαρμόζονται».

Από τη μία λοιπόν, έχουμε τον εαυτό μας διαρκώς εκτεθειμένο σε συνθήκες που προκαλούν κρίση πανικού κι από την άλλη έχουμε ευτυχώς τα στοιχεία της ανθεκτικότητας και προσαρμοστικότητας του ανθρώπου ως ισχυρές αμυντικές δυνάμεις ενάντια σε στρεσογόνες καταστάσεις.

Ο Έλληνας λοιπόν με το σύμπτωμα της κρίσης πανικού δηλώνει την απελπισία μπροστά σ’ αυτό το πραγματικό του οποίου κανένας δεν κρατάει πια πραγματικά τα ηνία. Σε περιόδους κρίσης, οι ίδιοι οι λαοί έχουν την τάση να λοξοδρομούν και να αποδίδουν την ευθύνη στον Άλλον που τους διχάζει (πχ με το εμβόλιο) γι’ αυτό που δεν πάει καλά μέσα στο πραγματικό. Η κρίση είναι η στιγμή όπου το ενδεχόμενο της αυτοκαταστροφής γίνεται εμφανές, πόσο μάλλον όταν η απειλή είναι αόρατη και γίνεται αμιγώς ορατή μέσα από ποσοστά νοσηλειών και θανάτων. Ειδικά η πανδημία και οι κοινωνικές συνέπειες της συγκεκριμένα σε έναν λαό όπως ο Ελληνικός που δε πρόλαβε να σταθεί μετά την οικονομική κρίση, επιφέρει έναν πόλεμο απολαύσεων. Κάτι “επιπλέον” έχει αποχαλινωθεί και ζητά το μερτικό του σε μια συνθήκη περιορισμών. Κι όπως κάθε αντίφαση έτσι κι αυτή δημιουργεί πανικό, ειδικά σε μία κρίσιμη περίοδο, δημιουργεί κρίσεις πανικού.

Η σύνδεση μας με την επιθυμία μας, η προσαρμογή μας σε κάποιο επίπεδο έλλειψης και η επανασύνδεσή μας με τον κοινωνικό ιστό, αποτελούν ένα σύγχρονο στοίχημα σε αυτή τη κρίσιμη παρτίδα ζωής. Μία παρτίδα που το να τζογάρει κανείς με κίνδυνο να “χάσει” το γνώριμο λίγο για ένα αβέβαιο λίγο ακόμα δείχνει να αποτελεί προς το παρόν τη μόνη διέξοδο από κρίσεις πανικού που επιφέρει η χρεοκοπίας της επιθυμίας.

Σκίτσο: Pixabay

Της Μαρίας Δήμου

Άραγε ο έρωτας αφήνει ίχνη στο πέρασμα του από τη ψυχή μας; Ποιο είναι το σημάδι του;

Είναι ένα σπασμένο κλαδί που μαρτυρά ότι κάποιος το πάτησε ή το ουράνιο τόξο που αποδεικνύει μια καταιγίδα που πέρασε; Είναι μια γλυκιά μελωδία που ηχεί ακόμη στα αυτιά ή κεραυνός που ακόμη τραντάζει τα σπλάχνα μας;

Το ίχνος που αφήνει ο έρωτας είναι ένα σύμπτωμα που ακουμπά το σώμα. Είναι το παραλίγο οι δύο να γίνουμε ένα, το λίγο ακόμα που δεν κράτησε. Είναι η φαντασίωση της ευτυχίας που δε βρήκε τόπο και χρόνο να συντονιστεί και να παραχθεί. Είναι το “είναι” μας που μετά το πέρας του έρωτα παραμένει τραυματίας πολέμου. Ένας πόλεμος των άστρων, μια ονειρική κατάσταση ό,που από αγκαλιά μαζί μετρούν τα άστρα γίνεται αναγούλα από τη πολλή αστερόσκονη. Πάντα πέφτει βαρύ το τέλος ενός έρωτα. Στο στομάχι, στο στήθος, στη καρδιά…

Στη πραγματικότητα ο έρωτας δεν αφήνει ένα νέο ίχνος στο πέρασμα του, αλλά, αναδεικνύει ένα παλιό. Στη ψυχανάλυση είναι το S1 το Κύριο σημαίνον. Είναι μια σημασία, μία λέξη, μια συλλαβή που ακούμπησε απαλά πάνω στο τραύμα πριν λησμονηθεί για πάντα η μνήμη του. Μαζί αφήνει και μια παλιά αναμνηστική ξεθωριασμένη φωτογραφία που περιέχει ένα ανεπαίσθητο συγκεκριμένο χαρακτηριστικό σώματος. Το βλέμμα ενός ματιού, η γυαλάδα μια μύτης, δύο μικρές ρυτίδες ανάμεσα στα φρύδια.

Ένα S1 και ένα αντικείμενο a- τα βέλη του έρωτα. Πότε αφήνουν τραύμα μεθυστικό σα νέκταρ αθανάτων και πότε τραύμα σα τσίμπημα σκορπιού που κατακαιει το είναι μας. 

Κατά βάση ο έρωτας είναι a-συμπτωματικος που σκορπίζει τον ιό του πάθους χωρίς να το καταλάβει κανείς. Μια πανδημία έρωτα που χαρίζει και αφαιρεί ζωή, που δεν έχει ίαση μα ούτε και θέλει να βρεθεί. Μια παράξενη ίωση που όλοι εύχονται να τη κολλήσουν χωρίς συμπτώματα κι ακριβώς πάνω σε αυτή την ελπίδα, γίνεται “ευτυχώς” μεταδοτική.

Φωτογραφία: Pixabay

Της Μαρίας Δήμου

Αγάπη είναι να δίνεις, κάτι που δεν έχεις σε κάποιον που δε το θέλει. Αυτά είναι τα λόγια του Λακάν για την αγάπη.  Με τη πρώτη ανάγνωση αυτών των λόγων του Λακάν για την αγάπη, αρχίζουμε και ερχόμαστε σε επαφή με το ανέφικτο, το δύσκολο, το πολύ πραγματικό για να χωρέσει στη μαγεία και την ελπίδα του έρωτα.

Όταν ερωτευόμαστε, ερωτευόμαστε μια εικόνα του άλλου ατόμου που αντανακλά κάτι για τον εαυτό μας ή που μας θυμίζει κάποιον άλλο που αγαπάμε ή θαυμάζουμε. Μερικές φορές, ερωτευόμαστε με αυτό που δεν είχαμε ποτέ, αλλά λαχταρούσαμε ή με μια εξιδανικευμένη έκδοση του εαυτού μας ή μια συμπληρωματική ή με κάποιον που μας κάνει να νιώθουμε ότι είμαστε ξεχωριστοί διότι λαμβάνουμε φροντίδα και νοιάξιμο. 

Όταν αγαπάμε, αγαπάμε διότι περάσαμε και ξεπεράσαμε αυτές τις φαντασιώσεις. Αρχίσαμε να αντιλαμβανόμαστε ότι το κενό μέσα μας, είναι δικό μας, δε μπορεί και δε θέλει ο άλλος να μας το καλύψει. Διότι δε καλύπτεται. Μαθαίνουμε εποικοδομητικά να ζούμε με αυτό, είναι αυτό που στη ψυχανάλυση το ονομάζουμε ευνουχισμό. Το να αναλαμβάνει κάποιος τον ευνουχισμό του σημαίνει να αναλαμβάνει το κενό του, την απώλεια, την αίσθηση ότι κάτι δε πάει καλά στη μοναξιά του, είναι οι στιγμές που κάποιος δεν αντέχει τον εαυτό του.

Σε αυτές τις στιγμές αν ο σύντροφος δεν καλύπτει αυτό το κενό μας, τότε,  ή τον χωρίζουμε ψάχνοντας να βρούμε κάποιον άλλο ως μια γρήγορη περιπετειώδη υποκατάσταση ή δημιουργούμε μια παράλληλη σχέση ή σύντομες ερωτικές συναντήσεις που θα τονώσουν τον ναρκισσισμό μας. Κι όλα αυτά διότι ερχόμαστε μπροστά στη μοναδική αλήθεια της ύπαρξης μας. Κανείς δε μπορεί ούτε να αναλάβει το κενό μέσα μας, ούτε να το ξορκίσει. Ούτε καν εμείς οι ίδιοι. Ένα κενό, ένα ρήγμα  που δημιουργήθηκε πολύ νωρίς στη διαδρομή της ζωής μας, που άφησε τα ίχνη πάνω στο σώμα και τη ψυχή μας, ακριβώς τη στιγμή που σε αυτή τη διαδρομή εμφανίστηκαν διαφορετικά μονοπάτια που έπρεπε να διαβούμε, εμείς και η μητέρα. Χωριστά.

Κάθε χωρισμός είναι μια ασυνείδητη αναβίωση αυτής της στιγμής αποχωρισμού, κάθε συμβιβασμός είναι η απώθηση αυτής της στιγμής, κάθε αναπλήρωση είναι άρνηση αυτής της στιγμής.

Ο Φρόυντ έγραψε Έρως/ Θάνατος και κρατήθηκαν αυτές οι ελληνικές λέξεις παγκοσμίως. Διότι είναι αλήθεια ότι η ενόρμηση θανάτου, δηλαδή η τάση μας να ξαναγίνουμε ένα με τη μητέρα παλινδρομώντας σε καταστάσεις αδράνειας, σύμπτυξης και παρείσφρησης σε μια συμβιωτική μορφή ζωής και η ανάλογη απογοήτευση και θλίψη μας όταν αυτό δε το πετυχαίνουμε βρίσκει μόνη παρηγοριά στον έρωτα. Στην αίσθηση ότι ο άλλος κατέχει κάτι που σε ολοκληρώνει. Το αντίδοτο σε αυτή την ενόρμηση θανάτου και την αυτοκαταστροφή είναι το δάνειο του έρωτα από κάποιον άλλον. Κι εμείς ως σύγχρονοι τοκογλύφοι χρεώνουμε τον τόκο του πόνου όταν ο άλλος δε μπορεί να εκπληρώσει το ανεκπλήρωτο της ανθρώπινης φύσης μας.

Ο πόνος ενεργοποιεί τον έρωτα και ο έρωτας ενεργοποιεί αργά ή γρήγορα τον πόνο. Σε μια αέναη διαδικασία ψάχνοντας για τον χαμένο θησαυρό που θα μας αποζημιώσει για τη μεγάλη απώλεια.

Στη τελική το να αγαπάς κάποιον σημαίνει να αντιλαμβάνεσαι τουλάχιστον ότι αυτός ο κάποιος δε μπορεί να σου υπερκαλύψει το κενό, μπορεί όμως παρέα σου να αντέχει κι αυτός λίγο περισσότερο το δικό του. Στην αγάπη και τον έρωτα δεν ενώνουμε τα κενά μας. Συναντιούνται τα ρήγματα της ψυχής μας και πάντα ελπίζουμε σε αυτές τις μικρές εύθραυστες αλλά ικανές γεφυρούλες που μας επιτρέπουν να διατηρούμε τη χαρά της συνάντησης με τον άλλον με θέα το κενό.

Photo: Pixabay

Της Μαρίας Δήμου

Κάθε τέτοια εποχή που οδεύουμε προς το τέλος της χρονιάς και την αρχή του νέου έτους αναρωτιόμαστε αν τελικά γιορτάζουμε το τέλος μίας περιόδου που δεν μας φέρθηκε όπως θα θέλαμε ή την αρχή μίας καινούριας, που κρύβει την ελπίδα ότι ίσως μπορεί και να μας συμπεριφερθεί καλύτερα.

Αν βάλουμε στην παράμετρο και την πανδημία που έχει μπει στη ζωή μας, ίσως καταλάβουμε ότι τείνουμε κάπως να γιορτάζουμε το τέλος. Σκεφτείτε το 2020, όταν ακόμα και τα αστεία που θα συναντούσε κανείς στην εικονική πραγματικότητα των social media είχαν να κάνουν με την ανακούφιση του να τελειώνει μία χρονιά, που άλλαξε τις ζωές μας, όπως κανείς δεν μπορούσε να σκεφτεί πριν την εμφάνιση του κορονοϊού. Το 2020 έφυγε, το 2021 ελπίζαμε ότι θα ήταν καλύτερο, όμως οι ελπίδες μας για την εξάλειψη της πανδημίας σταμάτησαν νωρίς. Μαζί τους για πολλούς σταμάτησαν και οι ελπίδες για μία καλύτερη ζωή. Στεκόμαστε μπροστά στο τέλος και του ‘21 με τα κρούσματα, τους διασωληνωμένους και τους νεκρούς σε ιστορικά υψηλά και με τις ελπίδες μας τελικά αντιστρόφως ανάλογες. Ζούμε με τον φόβο ενός επόμενου lockdown -όπως αυτό το ξαφνικό στην Ολλανδία- με τον φόβο του εγκλεισμού, της απομόνωσης, της απομάκρυνσης από τον Άλλον, τον φόβο της εγγύτητας με τον Άλλον, τον φόβο του θανάτου.

«Η πρώτη επίπτωση του δομισμού του Λακάν, δηλαδή της προτεραιότητας που δίνεται στη σημασία έναντι της ικανοποίησης, είναι ότι σχετίζονται οι ενορμήσεις ζωής με το φαντασιακό, ενώ η ενόρμηση θανάτου αποδίδεται στο συμβολικό», σημειώνει ο Ζακ-Αλέν Μιλέρ στη Λακανική βιολογία. Με αυτήν την έννοια η ικανοποίηση της ελπίδας για κάτι καινούριο που μπορεί να φέρει η νέα χρονιά στο φαντασιακό μας αναμετριέται με την ενόρμηση θανάτου που συμβολίζει το τέλος του χρόνου. Που δεν αφορά δηλαδή μόνο τον φυσικό θάνατο αλλά και τον συμβολικό.

Κι όσο μπορεί να γιορτάζουμε το τέλος «των παθών» μας για μία χρονιά που φεύγει, παράλληλα μπορεί να θρηνούμε το τέλος μίας ακόμα χρονιάς που μας οδηγεί πιο κοντά στον θάνατο. Ντυμένοι όμως με γιορτινά, γιρλάντες και λαμπιόνια, βυθιζόμαστε στην υποχρέωση της ικανοποίησης απέναντι στο marketing των γιορτών, που αποτελεί επιθυμία του Άλλου και βάζουμε σε παύση την αναγνώριση των συμπτωμάτων που το ασυνείδητο φέρνει στην επιφάνεια. Την θλίψη, τον θυμό, την μοναξιά, το άγχος. Ποια είναι όμως η δική μας επιθυμία μέσα σε όλα αυτά; Από το πώς και με ποιους θα θέλαμε να περάσουμε τις γιορτές (κι όχι με ποιους αναγκαζόμαστε ή βολευόμαστε) μέχρι το πώς και με ποιούς θα θέλαμε να περάσουμε την ζωή στη νέα χρονιά. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι πολλοί επιλέγουν αυτή ακριβώς την εποχή για να βάλουν τους νέους τους στόχους. Σκεφτείτε τη δική σας λίστα. Έχει υλικά αγαθά; Αύξηση μισθού, και χάσιμο βάρους; Ή έχει τις πραγματικές σας επιθυμίες; Κι αν ναι; Είστε σίγουροι ποιες είναι αυτές;

«Το μόνο πράγμα για το οποίο μπορεί να είναι κανείς ένοχος, είναι το να έχει υποχωρήσει ως προς την επιθυμία του», είχε πει ο Λακάν. Ας ευχηθούμε αυτό το τέλος του 2021 και η αρχή του 2022 να μας φέρει πιο κοντά στην αναγνώριση της επιθυμίας μας και στην πραγμάτωσή της.

Καλές γιορτές!

Φωτογραφία: Pixabay

Της Μαρίας Δήμου

Πρώτα θα πρέπει να δούμε το γενικότερο πλαίσιο μέσα στο οποίο διαδραματίζεται η ταινία, στην Αυστρία. Μιλάμε για τη Βιέννη του 19ου αιώνα, τη Βιέννη του 1886 με έμφαση στη παρακμιακή αριστοκρατία, όπου στο επίκεντρο είναι το ζήτημα της Αυστροουγγαρίας, ή αλλιώς Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία ή Δυαδική Μοναρχία. Μιλάμε για μια συνταγματική ένωση της Αυστριακής Αυτοκρατορίας και του Βασιλείου της Ουγγαρίας που υπήρξε από το 1867 ως το 1918.  Η Αυστροουγγαρία ήταν μια μεγάλη δύναμη αλλά περιείχε μεγάλο αριθμό εθνικών ομάδων που διεκδικούσαν το δικό τους κράτος. Διοικείτο από ένα συνασπισμό δύο ισχυρών μειονοτήτων, τους Γερμανούς και τους Ούγγρους. Συσσωρεύτηκαν εθνοτικές εντάσεις και το δριμύ πλήγμα ενός αποτυχημένου πολέμου προκάλεσε τη κατάρρευση του συστήματος. Η Βιέννη λειτουργούσε ως βασική πρωτεύουσα της μοναρχίας. Μετά από απόφαση του Φραγκίσκου Ιωσήφ Α το 1868 το κράτος έφερε την επίσημη ονομασία Αυστροουγγρική Μοναρχία/Κράτος.

Σε ένα πρώτο πλάνο η ταινία εκτυλίσσεται γύρω από δύο βασικούς άξονες. Την Ουγγρική οικογένεια που θέλει να σκοτώσει τον Μονάρχη και γύρω από τον μονάρχη και τον μοναχογιό του Ροδόλφο.

Ένα φρικτό έγκλημα λοιπόν στη Βιέννη του 19ου αιώνα προκαλεί αναταραχή στις αστυνομικές αρχές. Αρχές που θα εμπλέξουν τον νεαρό επιστήμονα σε αυτή την σκοτεινή υπόθεση.

Στην αρχή παρακολουθούμε τον ήρωα να αντιμετωπίζει τα προβλήματα στην αρχή της καριέρας του προσπαθώντας να αποδείξει στους βιεννέζους συναδέλφους του ιατρούς ότι η ύπνωση έχει θεραπευτικές ιδιότητες, τη δυσκολία του να πληρώσει τα χρωστούμενα ενοίκια στον σπιτονοικοκύρη, τα προβλήματα για το γάμο λόγω οικονομικών με την αγαπημένη του Μάρθα ενώ  παράλληλα εξελίσσεται η υπόθεση της κακοποίησης της νεαρής πόρνης.

Στη συνέχεια ένα σωρό σύμβολα και ρεαλιστικά ιστορικά στοιχεία βγαίνουν στην επιφάνεια της πλοκής: Η επικράτηση και το τέλος των αυτοκρατοριών, οι εθνικιστικές συνομωσίες, φυσικά ο εβραϊσμός, ο αποκρυφισμός και ιδιαίτερα η σαμανική παράδοση των Ούγγρων και η ψυχανάλυση.

Ο Φρόυντ παρουσιάζεται ως πρωτοπόρος ερευνητής και επαναστάτης της ιατρικής που θεωρείται τσαρλατάνος από την τοτε ιατρική κουλτούρα αλλά και με ανασφάλεια διότι δεν βρίσκει ανταπόκριση η πνευματική δουλειά του στην ορθολογική κουλτούρα της ιατρικής του 19ου αιώνα. Βρίσκει ανακούφιση στη κοκαΐνη και στην αγαπημένη του Μάρθα με την οποία επικοινωνεί συχνά με γράμματα. 

Η πλοκή της ταινίας από την αρχή συναντά τον  Άρτουρ Σνίτσλερ τον γνωστό Αυστριακό πεζογράφο και θεατρικό συγγραφέα.

Εβραϊκής καταγωγής, τόσο από την πλευρά του πατέρα του (επιφανούς λαρυγγολόγου) όσο και της μητέρας του, σπούδασε ιατρική, εργάστηκε στην Γενική Πολυκλινική της Βιέννης, ενδιαφερόμενος ιδιαίτερα για την ψυχιατρική. Το 1893 εγκατέλειψε το νοσοκομείο και αφοσιώθηκε ουσιαστικά στη λογοτεχνία.

Τα έργα του διακρίνονταν για σεξουαλικότητα (ο Φρόυντ είπε ότι ο Σνίτσλερ κατάλαβε από διαίσθηση ό,τι επίπονα προσπαθούσε να εξηγήσει σε άλλους) και προκάλεσαν σκάνδαλο. Ειδικά το θεατρικό του έργο γνωστό στα Ελληνικά ως Το ερωτικό γαϊτανάκι, απαγορεύτηκε από την λογοκρισία κι έγινε αιτία να κατηγορηθεί ο συγγραφέας από την κοινή γνώμη ως «Εβραίος πορνογράφος» με συνέπεια να το αποσύρει ο ίδιος από τις γερμανόφωνες χώρες. Το έργο έχει θέμα του τις αλλεπάλληλες ερωτικές συνευρέσεις μεταξύ προσώπων όλων των κοινωνικών τάξεων, οι σχέσεις μεταξύ των οποίων ξεκινούν από μια πόρνη και καταλήγουν πάλι σ’ αυτήν. 

Αυτός και ο βασικός κορμός της ιστορίας μας. Όλα ξεκινούν από το θάνατο μιας πόρνης από το γιο του αυτοκράτορα και καταλήγουν σε αυτή με τις αποκαλύψεις στο τέλος. 

Μέσα από τη ταινία ζούμε όλη τη μεταφορική πλοκή του έργου του Σνίτσλερ, το ερωτικό γαϊτανάκι συνδυαζόμενο με τις θεμελιώδεις αρχές της φροϋδικής ψυχανάλυσης (το ένστικτο, η σύνδεση της υστερίας με τα πρώιμα παιδικά βιώματα, το ασυνείδητο, το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, τον κόσμο των ονείρων, το τραύμα και την καθαρτική μέθοδο μέσα στα πιο βαθιά πεδία της μυστηριώδους ίντριγκας με τον μυστικισμό της εποχής και τις εθνικιστικές αναταραχές. Μια ακριβής απεικόνιση της Βιέννης του 1868. 

Αν δε ξεκινήσουμε να «διαβάζουμε» έτσι τη ταινία, τότε, κινδυνεύουμε να περιπέσουμε σε βιαστικές εντυπώσεις μιας ταινίας επιστημονικής φαντασίας που απλά εμπλέκει τον Φρόυντ, για τηλεθέαση.

Συμπέρασμα που διαφέρει κατά πολύ με το ουσιώδες διάβασμα του υποβαθρου αυτής της ταινίας.

Στο σκοτεινό τούνελ που οι μυστικιστικοί φόνοι και απόπειρες δολοφονίας εξελίσσονται στην είσοδο γράφει AUFGANG, δηλαδή Ανατολή, χάραμα και ελικοειδής σκάλα σπιτιού. Συμβολικά το χάραμα μιας μεγάλης ανακάλυψης του Φρόυντ σε σχέση με την υστερία και το ασυνείδητο. Μια ελικοειδής σκάλα, όπως αυτή του σπιτιού του που οδηγεί στη πόρτα του γραφείου που αργότερα θα υποδεχτεί τον πρώτο ασθενή για ψυχανάλυση.

Η συμπρωταγωνίστρια μέντιουμ ακούει στο όνομα Σαλομέ, ένα όνομα ιδιαιτέρως συνδεδεμένο με τον Freud. H Λου Σαλομέ, μια γυναίκα που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωή μεγάλων ανδρών της εποχής όπως του Νίτσε. Η ξελογιάστρα, αυτή που στα 18 της μαζί με το χαμό του στρατηγού πατέρα της, έχασε και τη πίστη στο θεό, αναπτύσσοντας μια πρωτόγνωρη πνευματικότητα, το ελεύθερο πνεύμα μέσα στα αδιάβατα όρια του κόσμου. Μεγάλος έρωτας του Νίτσε, ερωμένη του Ράινερ Μαρία Ρίλκε, μαθήτρια του Φρόυντ, η Λου Αντρέας-Σαλομέ (1861-1937) υπήρξε μια γυναίκα με ευαισθησία, εξυπνάδα, αμεσότητα και πάθος χαρακτηριστικά που την καθιστούσαν ακαταμάχητη όσο ζούσε. 

Διεκδικούσε το δικαίωμα ως γυναίκα στον έρωτα, στο πάθος δίνοντας από το μακρινό 19ο αιώνα μια απάντηση ιδιόρρυθμης διαλεκτικής για τον έρωτα. Έρωτας είναι η ολοκληρωτική ένωση δύο υπάρξεων καταδικασμένων να είναι αιωνίως ξένες! Γι’ αυτό και ενέχει πάντοτε ένα τραγικό τίμημα – “αποτελεί στην ουσία του μια τραγωδία”. Ο Έρωτας για τη Λου Σαλομέ, είναι ταυτόσημος με τη σάρκα και το πνεύμα, με την ευτυχία και τον πόνο, με την ίδια τη ζωή.

Στην εποχή της χαρακτηρίστηκε ως «μάγισσα και κόρη μάγισσας και ως μάγισσα του Χάινμπεργκ».

Η ηρωίδα της ταινίας λοιπόν παρουσιάζει πέρα από το όνομα κι άλλες ομοιότητες με την αληθινή Σαλομέ, όπως αυτός ο γρίφος της σεξουαλικότητας, το ερώτημα, ο μυστικισμός της υποβολής μιας υστερικής.

Η Φλερ Σαλομέ της ταινίας υποβάλλεται από τη θετή μητέρα της σε ύπνωση. Κατά τη διάρκεια της πλοκής της ταινίας γίνεται συνεχής αναφορά στον όρο  Τάλτος, σαμάνοι της Ουγγρικής μυθολογίας με χαρακτηριστικό τη μεγάλη ταχύτητα. Η Ουγγαρία έχει ένα έντονο σαμανικό παγανιστικό παρελθόν, με τελετουργίες και προφορική παράδοση όπου μαζί με την αβεβαιότητα της καταγωγής τους, αποτέλεσε υλικό για διάφορες ερμηνείες μυστικιστικού περιεχομένου. Ο σαμάνος ειδικεύεται στην ύπνωση, κατά τη διάρκεια της οποίας πιστεύεται ότι φεύγει από το σώμα του και ανεβαίνει στον ουρανό ή κατεβαίνει στον κάτω κόσμο και φέρνει πίσω πληροφορίες ή θεραπεία. 

Κατά τις σαμανιστικές αντιλήψεις, η μεγάλη πλειονότητα των ασθενειών οφείλεται σε δύο πνευματικά αίτια: α) τη φυγή της ψυχής ή β) την εισαγωγή στο σώμα μαγικών αντικειμένων. Στη πρώτη περίπτωση ο σαμάνος καλείται να ανέβει στον ουρανό ή να κατέβει στον Άδη για να επαναφέρει τη ψυχή του ασθενούς την οποία, τις περισσότερες φορές, έχει κλέψει ένας νεκρός. Πρόκειται για το σαμανιστικό – εκστατικό ταξίδι προς τον ουρανό. Οι σαμάνοι πετάνε όπως τα πουλιά. 

Στη δεύτερη περίπτωση ασθένειας, δηλαδή εκείνων που οφείλονται σε εισαγωγή μαγικών αντικειμένων στο σώμα του ασθενούς, ο σαμάνος απομυζά από την επιδερμίδα του αρρώστου το μαγικό αντικείμενο που έβαλαν τα κακά πνεύματα μέσα του. Και στις δύο περιπτώσεις είναι απαραίτητη για τη διάγνωση και τη θεραπεία, η εκστατική εμπειρία του σαμάνου. 

Στη ταινία έχουμε τη συνάντηση του Φρόυντ με τη σαμανική ουγγρική οικογένεια. Εκείνος εξασκεί δειλά την ύπνωση, όντας και  μαθητής του Σαρκώ, οι ούγγροι φαίνονται ξεκάθαρα ως αυθεντίες σε αυτή. Ο Ζαν Μαρτέν Σαρκώ ήταν ένας από τους πλέον διακεκριμένους νευρολόγους της εποχής του και θεωρείται θεμελιωτής της σύγχρονης νευρολογίας. Ανέπτυξε τη θεωρία ότι η ύπνωση είναι παρόμοια με την υστερία κι ότι είναι το αποτέλεσμα νευροπαθολογικής κατάστασης. Ο Σαρκό είχε ειδικευτεί στη θεραπεία ασθενών οι οποίοι έπασχαν από ποικιλία ανεξήγητων σωματικών συμπτωμάτων στα οποία συμπεριλαμβανόταν η παράλυση, μυϊκές συστολές (μυς οι οποίοι συσπώνται και δεν μπορούν να χαλαρώσουν) και κρίσεις επιληψίας. Κάποιοι απ’ αυτούς τους ασθενείς σποραδικά και από συνήθεια υιοθέτησαν μια παράδοξη στάση (που ονομαζόταν zrc-de-cedre δηλαδή «τόξο κύκλου» ) κατά την οποία ξάπλωναν κάτω και κύρτωναν το σώμα τους προς τα πίσω μέχρι να στηρίζονται αποκλειστικά στο κεφάλι και στις φτέρνες τους. Ο Σαρκό κατέληξε τελικά στο συμπέρασμα ότι πολλοί από τους ασθενείς του υπέφεραν από μια μορφή υστερίας η οποία προκλήθηκε από τη συναισθηματική απάντηση τους σε κάποιο τραυματικό γεγονός του παρελθόντος – όπως για παράδειγμα, το πέσιμο από μια σκαλωσιά ή ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα. Κατά την άποψη του, υπέφεραν, όχι από τα σωματικά αποτελέσματα του δυστυχήματος, αλλά από την ιδέα που είχαν διαμορφώσει σχετικά με αυτό.

Ο Φρόυντ είχε εντυπωσιαστεί ιδιαιτέρως από το έργο του Σαρκό για την τραυματική υστερία και του δημιουργήθηκε η αντίληψη ότι μία από τις βασικές μορφές νεύρωσης προκύπτει όταν μια τραυματική εμπειρία οδηγεί σε μια διαδικασία ασυνείδητης διαμόρφωσης συμπτωμάτων. Τώρα λοιπόν, άρχιζε να αναπτύσσει την ιδέα αυτή και το έκανε κατά ένα μέρος αναφερόμενος στο έργο ενός συναδέλφου του ιατρού, του Γιόσεφ Μπρόιερ.  Ο Φρόυντ επίσης είχε το μυαλό να καταλάβει πως η ύπνωση δεν εξυπηρετούσε τους σκοπούς του που ήταν μια βαθύτερη και ασφαλέστερη ανάλυση της ψυχής. Αντιδρούσε μάλιστα πολύ άσχημα όταν έβλεπε κάποιον να αποδίδει μεταφυσικές ιδιότητες στην ύπνωση. Στο βιβλίο του μάλιστα «η ψυχαναλυτική ερμηνεία των ονείρων» γράφει πως ένας από τους κρυφούς σκοπούς του αποκρυφισμού είναι να βοηθήσει τη θρησκεία που κινδυνεύει από τη μεγάλη ανάπτυξη των επιστημών.

Με το Εγώ μερικώς κατεσταλμένο η φαντασία βρίσκει ελεύθερο το πεδίο να αλωνίσει, ιδιαίτερα αν ο υπνωτιστής δε προσέχει καλά ώστε οι ερωτήσεις που κάνει να είναι εντελώς άχρωμες και να μην υποβάλλουν την απάντηση. Ο Φρόυντ κατάλαβε το πρόβλημα πολύ γρήγορα και ενώ στην αρχή ξεκίνησε την ανάλυση της ψυχής και τη θεραπεία των νευρώσεων μέσω της ύπνωσης, σύντομα μεταπήδησε σε μια ελαφρύτερη, πιο μακροχρόνια και σαφώς πιο ασφαλή πρακτική, τη ψυχανάλυση.

Ακριβώς αυτό το σημείο πραγματεύεται η σειρά. Θα λέγαμε πως μέσα σε αυτή κανείς συναντά την εξέλιξη της ύπνωσης από τον αποκρυφισμό στην επιστημονική ύπνωση και τέλος στη μεταβίβαση της ψυχανάλυσης. 

Μέσα από έναν φόνο σεξουαλικού περιεχομένου γίνεται μια κυκλική κίνηση πλοκής για να φτάσουμε στους Εθνικιστές Ούγγρους μυστικιστές που μέσω ύπνωσης θέλουν να φτάσουν στον βασιλιά τους να τον σκοτώσουν χρησιμοποιώντας ως ¨θύμα¨τον πρίγκιπα γιο του, ο οποίος όπως αποδεικνύεται είναι ο θύτης στο σεξουαλικό έγκλημα. 

Μιλάμε για τον Αυτοκράτορα της Αυστρίας Φραγκίσκο Ιωσήφ Α και τον διάδοχο Ροδόλφο, θα τους θυμόμαστε καλύτερα ως τον σύζυγο και τον μοναχογιό της πριγκίπισσας Σίσσι, δούκισσα της Βαυαρίας στην ομώνυμη ταινία με πρωταγωνίστρια την Ρόμι Σνάιντερ. Η αυτοκράτειρα είχε μεγάλη αγάπη για την Ουγγαρία και λέγεται πως εκείνη έθεσε τα θεμέλια για την εδραίωση της διπλής μοναρχίας της Αυστρίας-Ουγγαρίας. 

Στο πρώτο επεισόδιο λοιπόν ξεκινά με την δολοφονημένη «μικρή πόρνη», με βαθιές μαχαιριές από ξίφος, στην ηβική περιοχή. Ένα σεξουαλικό έγκλημα λοιπόν. Θα λεγε κανείς πως ήδη περίτεχνα ο σκηνοθέτης εμπλέκει τον Φρόυντ με την έννοια της σεξουαλικότητας και τον γρίφο του ευνουχισμού.

Ο αστυνόμος, μια φιγούρα πένθους και οργής για τον λιποτάκτη γιο που για να τον σώσει στο πεδίο μάχης με τους Ούγρους, αναγκάστηκε να τους σκοτώνει έναν έναν υπακούοντας τον στρατιωτικό νόμο των ανωτέρων και τον εκβιασμό. Για να ζήσει ο λιποτάκτης γιος, σκότωνε. Τελικά ο γιος του μπροστά του αυτοκτονεί μην αντέχοντας την αυθεντία του πατέρα, να «πέφτει». Από τότε ο αστυνόμος, στοιχειωμένος από το παρελθόν, βρίσκει διέξοδο μέσα από αυτό το έγκλημα, να εκδικηθεί ψάχνοντας την αλήθεια. Εκεί εμπλέκονται διαδοχικά δύο ιστορίες ισχυρών πατεράδων και ευνουχισμένων υιών όπου ο καθένας δίνει τη δική του απάντηση στον «Πατέρα». Στο τέλος της σειράς μας αποκαλύπτεται κάτι το ιδιαίτερο. Ο αστυνόμος είναι από τους λίγους που δεν υποχωρεί, δεν ηρεμεί, δε συγχωρεί, δε συμβιβάζεται, αφήνεται μέσα στην ενοχή και τον θυμό για το σύστημα που συγκαλύπτει την αλήθεια. Χάνεται μέσα στο τούνελ, στο σκοτάδι του ερωτήματος. Χάνεται ως ακόμη ένας πατέρας που αρνείται να ευνουχιστεί, να μην είναι όλος, αρνείται να δει την αλήθεια που οδήγησε ακόμη ένα γιο στην αφάνηση. Σε αυτή τη συγκλονιστική στιγμή στο πεδίο της Αυστροουγγρικής μάχης, ο γιος του αρνούμενος τον ευνουχισμένο πατέρα, απαρνείται τη ζωή του. Ένας γόρδιος δεσμός γιου – πατέρα με ιδιαίτερες δυσκολίες στη σχέση τους με τον ευνουχισμό της αλήθειας. Ακριβώς και το κεντρικό ερώτημα στην ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση που στατιστικά αφορά πιο πολύ το αρσενικό ψυχικό φύλο και θα διαφωτιστεί αρκετά χρόνια μετά, μέσα από το έργο του Φρόυντ και μετέπειτα του Λακάν.

Βλέπουμε στη ταινία τον Φρόυντ να βρίσκεται παρών σε μια εσάνς, μια μυστικιστική συγκέντρωση. Εκεί ένα κορίτσι μικρό χάνεται. Ο Φρόυντ το βρίσκει μέσα στο τούνελ, με τη βοήθεια της Σαλομέ. Μέσω των οραμάτων της κατά την ύπνωση. Στο τέλος της σειράς βλέπουμε πως η Σαλoμέ είναι η ίδια ένα μικρό κορίτσι που διώκεται από στρατιώτες και κρύβεται. Υπάρχει αντιστοιχία του μικρού κοριτσιού στο τούνελ και της πρώτης ανάμνησης της Σαλoμέ. Είναι σαν όλη η ταινία να κάνει αυτές τις ανεπαίσθητες μεταπηδήσεις μεταξύ φαντασίωσης, τραύματος και αλήθειας. Συνονθύλευμα μεταμφιεσμένων αναμνήσεων που οδηγούν θολά και αργά μέσα στα οκτώ επεισόδια, στο αρχικό τραύμα της υστερικής. Μάλιστα στο τελευταίο επεισόδιο βλέπουμε τη Σαλομέ να εξαφανίζεται αποχαιρετώντας πρώτα τον Φρόυντ. Δεχόμενη πως όλη η αλήθεια ποτέ δε μπορεί να ειπωθεί και ωθώντας το γιατρό να βγάλει επιστημονικά, όλα όσα η γυναικεία ψυχή εξηγεί μπερδεμένα, για να αντέξει. Αυτή τη τελευταία σκηνή μεταξύ Φρόυντ και Σαλομέ, θα μπορούσαμε να τη δούμε υπό το φως του εικοστού σεμιναρίου του Λακάν «το Ακόμη», που μέσα σε άλλα διαφωτίζει και αυτό το πέραν της απόλαυσης στη γυναίκα, γι αυτή την αλήθεια που δε μπορεί να ειπωθεί από τη γυναίκα, δε μπορεί να υπακούσει στο φαλλικό σημαίνον, είναι ένα πέραν, μια μυστικιστική απόλαυση που καμιά λέξη δε μπορεί να ειπωθεί, για να την εξηγήσει..

Η ίδια η φιγούρα της Φλερ Σαλομέ στη ταινία είναι ένα συνονθύλευμα των πρώτων υστερικών γυναικών της εποχής, ειδικά της Άννας Ο πρώτης υστερικής θεραπευόμενης του Μπρόιερ και μετέπειτα του Φρόυντ. Ο Φρόυντ ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την πιο παράξενη από όλους τους ασθενείς τού συναδέλφου του, για την περίφημη «Άννα Ο» την οποία ο Μπρόιερ είχε αρχίσει να κουράρει το 1880.

Η Άννα Ο., ήταν μια γυναίκα είκοσι ενός ετών η οποία είχε αρρωστήσει ενώ επεριποιείτο τον πατέρα της ο οποίος τελικά πέθανε από φυματιώδες απόστημα. Η ασθένεια της ξεκίνησε με έντονο βήχα. Στη συνέχεια, ανέπτυξε μια ολόκληρη σειρά από άλλα σωματικά συμπτώματα, μεταξύ των οποίων και παράλυση των άκρων της δεξιάς πλευράς του σώματος της, μυϊκούς σπασμούς και διαταραχές της όρασης, της ακοής και της γλώσσας. Άρχισε επίσης να παρουσιάζει διαλείψεις όσον αφορά στη συνείδηση της και επίσης να έχει παραισθήσεις.

Ο Μπρόιερ διέγνωσε την ασθένεια της Άννας Ο., ως μια περίπτωση υστερίας και σταδιακά ανέπτυξε ένα είδος θεραπείας η οποία πίστευε πως ήταν αποτελεσματική όσον αφορά στην ανακούφιση των συμπτωμάτων της. Κατέληξε στο συμπέρασμα πως όταν μπορούσε να την πείσει να του διηγηθεί κατά τη διάρκεια της ημέρας το περιεχόμενο των ημερήσιων παραισθήσεων της, εκείνη ηρεμούσε και ησύχαζε. Ο Μπρόιερ το αντιμετώπισε ως έναν τρόπο «διευθέτησης» των «δημιουργημάτων του κακού εαυτού» της Άννας Ο., και το αντιλαμβανόταν ως μια διαδικασία συναισθηματικής κάθαρσης. Η ίδια η ασθενής το περιέγραφε σαν «καθάρισμα καμινάδας» και ως μια «θεραπεία μέσω συνομιλίας».

Ο Μπρόιερ συνέχισε να επεκτείνει τη θεραπεία του. Σε κάποιο σημείο της ασθένειας της. για μια περίοδο εβδομάδων, η Άννα Ο. αρνήθηκε να πιει νερό και έσβηνε τη δίψα της με φρούτα και πεπόνια. Ένα βράδυ, σε κατάσταση ηθελημένης ύπνωσης, περιέγραψε μια περίπτωση κατά την οποία ένιωσε αηδία όταν είδε να πίνει ένας σκύλος από ένα ποτήρι. Λίγο αργότερα, ζήτησε να πιει κάτι και στη συνέχεια ξύπνησε από την ύπνωση της με ένα ποτήρι στα χείλη της.

Στη δημοσιευμένη αφήγηση της περίπτωσης αυτής την οποία ο Μπρόιερ έγραψε δώδεκα χρόνια αργότερα, αντιμετώπισε την ιστορία που η Άννα Ο. είχε διηγηθεί καθώς βρισκόταν σε υπνωτική καταληψία ως μια αληθινή εξιστόρηση ενός γεγονότος το οποίο της είχε προκαλέσει αποστροφή προς το να πίνει. Είπε πως είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο τρόπος για να θεραπευτεί ένα συγκεκριμένο σύμπτωμα «υστερίας» ήταν η αναβίωση της ανάμνησης του γεγονότος που κατ’ αρχήν είχε οδηγήσει σε αυτό, και η πρόκληση συναισθηματικής κάθαρσης η οποία επιτυγχάνεται μέσα από την ώθηση του ασθενούς να εκφράσει οποιοδήποτε συναίσθημα μπορεί να σχετίζεται με αυτό.

Ως εκ τούτου, η ξαφνική εξαφάνιση ενός από τα πολλά συμπτώματα της Άννας Ο., αποτέλεσε τη βάση γι’ αυτό που στη συνέχεια ο Μπρόιερ περιέγραψε ως «τεχνική θεραπευτική διαδικασία». Σύμφωνα τόσο με τον Φρόιντ. όσο και με τον Μπρόιερ, η μέθοδος αυτή είχε εφαρμοστεί συστηματικά σε καθένα από τα συμπτώματα της Άννας και είχε ως αποτέλεσμα να θεραπευτεί η κοπέλα εντελώς από την υστερία της.

Η περίπτωση της Άννας Ο., έπαιξε βασικό ρόλο στην εξέλιξη της σκέψης του Φρόυντ. Συχνά, περιγραφόταν ως η πρώτη ασθενής που υποβλήθηκε σε ψυχανάλυση, άποψη την οποία ο ίδιος ο Φρόυντ, όταν κάποτε έδινε διάλεξη στο πανεπιστήμιο Κλαρκ των ΗΠΑ, επιβεβαίωσε:

Αν η δημιουργία της ψυχανάλυσης αποτελεί τιμή, η τιμή αυτή δεν ανήκει σ’ εμένα. Δεν έχω μερτικό στις απαρχές της. Ήμουν φοιτητής και μελετούσα για τις τελικές εξετάσεις μου τον καιρό που ένας άλλος γιατρός από την Βιέννη, ο δόκτωρ Γιόζεφ Μπρόιερ εφήρμοσε για πρώτη φορά (1880-1882) τη διαδικασία αυτή σε ένα κορίτσι το οποίο υπέφερε από υστερία.’

Η ψυχανάλυση όμως δεν θα αποκτούσε ποτέ υπόσταση αν δεν είχε μεταμορφώσει τη «θεραπεία μέσω συνομιλίας» παντρεύοντας τη με τις απόψεις του Σαρκό όσον αφορά στην τραυματική υστερία, και με τη δική του εξεζητημένη τεχνική για την ανακατασκευή των καταπιεσμένων αναμνήσεων μέσα από την ερμηνεία και τον ελεύθερο συσχετισμό.

Οι ασθενείς τους οποίους ο Φρόυντ προσπάθησε να ψυχαναλυσει σε αυτό το πρώιμο στάδιο της σταδιοδρομίας του, έμοιαζαν σχεδόν όλοι με την Αννα Ο., τουλάχιστον από μία άποψη: προσέρχονταν στον Φρόυντ όχι γιατί βίωναν συναισθηματική κόπωση αλλά γιατί υπέφεραν από σωματικά συμπτώματα. Για παράδειγμα. ο πρώτος ασθενής του Φρόυντ, η κυρία Έμι φον Ν., υπέφερε από δυσκολία στην ομιλία την οποία ο Φρόυντ περιέγραψε ως «σπαστικές διακοπές που κατέληγαν σε τραύλισμα». Μαστιζόταν επίσης από «συχνές κινήσεις τύπου τικ (μυϊκός σπασμός) του προσώπου και των μυών του λαιμού της» και συνήθιζε να βγάζει επαναληπτικά επιφωνήματα και συνεχείς ήχους πλαταγίσματος. Μια άλλη ασθενής, η Ελίζαμπεθ φον Ρ., πήγε στον Φρόυντ επειδή υπέφερε για περισσότερο απο δύο χρόνια από πόνους στα πόδια της.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις λοιπόν, ο Φρόυντ ερμήνευσε την αρρώστια των ασθενών του ως υστερία και προσπάθησε να αποκαλύψει το τραυματικό επεισόδιο το οποίο πιθανόν να αποτέλεσε το έναυσμα για τα συμπτώματα που είχαν. Προκειμένου να βοηθήσει τη διαδικασία της ψυχανάλυσης, ανέπτυξε αυτό που ο ίδιος ονόμασε «τεχνική πίεσης». 

Αυτή τη τεχνική τη βλέπουμε να αναπτύσσεται καρέ καρέ κατά τη διάρκεια των 8 επεισοδίων στη σειρά.

 Η τεχνική αυτή, είχε να κάνει με την εφαρμογή πίεσης πάνω στα μέτωπα των ασθενών με τη βοήθεια των χεριών του και με την καθοδήγηση του ώστε να αναφέρουν όσο πιο πιστά γινόταν «οτιδήποτε εμφανιζόταν μπροστά στο εσωτερικό μάτι τους ή περνούσε από τη μνήμη τους τη στιγμή της πίεσης». Ο Φρόυντ ανέπτυξε σύντομα τόση εμπιστοσύνη στην αποτελεσματικότητα της συγκεκριμένης μεθόδου όσον αφορά στην ανάκληση εικόνων, ιδεών ή ασυνείδητων «αναμνήσεων» που κατέληξε να τη θεωρεί αλάνθαστη, υποστηρίζοντας πως αν δεν παράγονταν εικόνες ή αναμνήσεις από την πρώτη κιόλας εφαρμογή της πίεσης, τότε η επαναλαμβανόμενη πίεση σίγουρα θα ήταν αποτελεσματική. Όταν λοιπόν, στην πορεία της θεραπείας της Ελίζαμπεθ φον Ρ. για την αναπηρία της στα πόδια υποπτεύθηκε ότι του απέκρυπτε σκέψεις, αποφάσισε να ενισχύσει τη φυσική πίεση με πνευματική πίεση:

Δεν δέχομαι πλέον τη δήλωση της πως τίποτε δεν της ήρθε στο μυαλό, αφού είμαι σίγουρος ότι κάτι πρέπει να της ήλθε. Είπα ότι μπορεί να μην είχε δώσει την πρέπουσα σημασία και τότε λοιπόν θα ήθελα πολύ να επαναλάβω την πίεση μου. Ή ίσως να σκέφτηκε πως η ιδέα που της ήρθε να μην ήταν η σωστή. Της είπα πως κάτι τέτοιο δεν ήταν δική της δουλειά- είχε την υποχρέωση να παραμείνει απολύτως αντικειμενική και να μου πει ότι της είχε έρθει στο μυαλό, είτε ήταν κατάλληλο είτε όχι. Τελικά, δήλωσα πως ήξερα πολύ καλά ότι σίγουρα είχε σκεφτεί κάτι και ότι μου το έκρυβε- δεν θα ελευθερωνόταν όμως ποτέ από τους πόνους της όσο θα συνέχιζε να κρύβει το παραμικρό. Επιμένοντας λοιπόν κατ’ αυτόν τον τρόπο, κατάφερα από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα η πίεση μου στο μέτωπο της να μη στερείται ποτέ αποτελέσματος.*

Κατά την περίοδο αυτή, ο Φρόυντ πίστευε ότι στα τελικά στάδια της θεραπείας, θα ήταν βοηθητικό «αν μπορούσαμε να μαντέψουμε τους τρόπους με τους οποίους τα πράγματα συνδέονται μεταξύ τους και να πληροφορήσουμε τον ασθενή πριν να την αποκαλύψουμε».

Όταν όμως, παρουσίασε στην Ελίζαμπεθ φον Ρ. τα συμπεράσματα του, δηλαδή πως η ασθένεια της επιταχύνθηκε από το γεγονός ότι ερωτεύτηκε τον κουνιάδο της, εκείνη πρόβαλε αντιρρήσεις, λέγοντας πως κάτι τέτοιο δεν ίσχυε. Ο Φρόυντ επέμεινε στην εξήγηση του, και τελικά δήλωσε ότι η ασθενής του είχε θεραπευτεί.

Επίσης η έμφαση στη ταινία στην εσωτερική αυστροουγγρική διαμάχη αλλά και τα Τάλτος, όντα που βγαίνουν μέσα από μεμβράνες θα έλεγε κανείς πως έχει κοινά στοιχεία με αυτοβιογραφικά σημεία του Φρόυντ. Ο Σίγκμουντ Φρόυντ γεννήθηκε το 1856 στη μικρή αυστροουγγρική πόλη του Φράιμπεργκ. Κατά έναν πολύ ασυνήθιστο τρόπο γεννήθηκε μέσα σε μια μπόλια -ένα είδος μεμβράνης- και η μητέρα του το εξέλαβε ως καλό οιωνό που προοιωνιζόταν το μελλοντικό μεγαλείο του.

Το πρώτο επεισόδιο κλείνει,  με τον Φρόυντ έξω από το τούνελ  με μια ροπή να μπει μέσα στο σκοτάδι του ανεξερεύνητου ως τότε ασυνειδήτου. Διστάζει, γυρνά πίσω, το ασυνείδητο όμως είναι εκεί, έτοιμο να δεχτεί το πρώτο φως μέσα από τον  χρυσό Ζίγκι, το χρυσό καμάρι της μητέρας του και αυριανό Πατέρα μιας επιστήμης που θα φτάσει την ανθρωπότητα ως τον κρυφό σπαραγμό της ανθρώπινης ύπαρξης, κρυμμένο στα σκοτεινά βάθη μιας ενόρμησης θανάτου που αποζητά να βγει στο φως, για να αποδυναμωθεί.

Στα επόμενα επεισόδια θα δούμε, πως αυτή η υπαρξιακή αναγέννηση πραγματώνεται.

Δείτε το βίντεο με την Μαρία Δήμου με την μελέτη της σειρά για τον Φρόυντ:

Αλήθειες και ψέματα μέσα σε μια δυσλεκτική κοινωνία σωμάτων και ψυχών.

Της Μαρίας Δήμου

Υπάρχουν οι τρεις όροι ταύτιση, μίμηση και ταυτότητα.

Ο όρος της ταύτισης εισάγει δυο ερωτήματα. Με ποιον ή με τι ταυτίζεται κάποιος και μέσω τι; Η ταύτιση είναι ένα δάνειο, μπορούμε να ταυτιστούμε με τον όμοιο μας με αυτόν που έχουμε κοινά γνωρίσματα. Επίσης μπορούμε να ταυτιστούμε με τον Άλλον που μας μιλά, αυτός δεν είναι όμοιος μας, λαμβάνουμε τα ιδανικά του, τους κανόνες και τα απαγορευμένα του, ταυτιζόμαστε με τις συνήθειες και το λόγο του. Η ταύτιση πλάθει τόσο το σώμα, την εικόνα όσο και τις συνήθειες του ατόμου. Μέσω της ταύτισης ο άνθρωπος ομογενοποιείται, προσανατολίζεται, τιθασεύεται για να έχει το αίσθημα του ανήκειν. 

Ο όρος της μίμησης, συναντιέται πιο συχνά στο ζωικό βασίλειο. Η μίμηση είναι, το να κάνεις το ίδιο, σε οποιοδήποτε επίπεδο. Έκφραση προσώπου, στάση σώματος, χροιά φωνής. Κλώνοι της εικόνας. Δε κρατά πολύ. Ο μίμος ή αυτός που κάνει σάτιρα, μιμείται και μετά επανέρχεται στο στυλ του. Ο ηθοποιός ταυτίζεται, μπαίνει «στο πετσί του ρόλου» σε σημεία που ο θεατής πολλές φορές τον ταυτίζει με τον ρόλο.

Ο όρος της ταυτότητας όμως είναι μια άλλη υπόθεση. Τουλάχιστον για τη ψυχανάλυση. Ενώ στη κοινωνία το να έχει κανείς μια ταυτότητα τον κάνει υπαρκτό, αποδεκτό, στη ψυχανάλυση πρέπει να καταλήγει κανείς στη μη ταυτότητά του. Στην άρση των ταυτίσεων, στην απομάκρυνση των μιμήσεων ώστε να αναδειχθεί το μοναδικό γνώρισμα του κάθε υποκειμένου. Το να θέλει κανείς μια ταύτιση είναι για να εξασφαλίσει μια ταυτότητα. Η ψυχανάλυση ξεκινά με την αμφισβήτηση αυτής της ταυτότητας.

Όπως στη καθημερινότητα της δημοκρατίας οι πολίτες έχουν αντιπροσώπους τους οποίους αμφισβητούν, έτσι και στη ψυχανάλυση το υποκείμενο  χρησιμοποιεί λέξεις για τη παραγωγή ενός νοήματος ταυτότητας το οποίο κατόπιν θα αμφισβητηθεί. Τα υποκείμενα που απευθύνονται στη ψυχανάλυση παρουσιάζουν τακτικά συγκρούσεις ταυτότητας που περιέχουν ένα ιδιάζον παράπονο. Παράπονο ότι δε πετυχαίνουν να είναι σύμφωνοι με αυτό που αποκαλούμε κοινωνικό ον, μη σύμφωνοι με τη θέση τους στο επάγγελμα, την οικογένεια, την ερωτική ζωή και μη σύμφωνοι με τα κοινωνικά ιδεώδη της εποχής μιας καπιταλιστικής κοινωνίας όπου ενσωματώνει την τέλεια εικόνα απορρίπτοντας ό,τι διαφέρει. 

Και οι ταυτότητα φύλου; Τι σημαίνει εν τέλει φυσιολογική σεξουαλικότητα; Ποιος το κρίνει αυτό; Ποιο είναι το μέτρο σύγκρισης; Μπορούν δυο γυναίκες να αγαπηθούν και να κάνουν οικογένεια; Και η υιοθεσία; Επιτρέπεται παιδιά να έχουν γονείς με το ίδιο βιολογικό φύλο; Θα βγουν διαταραγμένα;

Ερωτήματα ταυτοτήτων. Ερωτήματα που γεννούν το ερώτημα της ανθρώπινης φύσης. Ερωτήματα που απαντιούνται αφού γίνουν κατάφαση, δηλαδη ένα ξεκάθαρο “ναι”,  στα σπλάχνα μιας ψυχανάλυσης. 

Όποιος μιλάει για ταυτότητα συγκαλεί ταυτόχρονα την διαφορά και το όμοιο. Υπάρχουν δύο γνωρίσματα της ταυτότητας, το γνώρισμα της διαφοράς και το γνώρισμα του όμοιου. Κάθε φορά που μια ταύτιση παύει να υπάρχει έχουμε μια ταυτότητα αποχωρισμού, μια νέα ταυτότητα. Μια ψυχανάλυση αυξάνει κατά πολύ τη ξεγύμνωση του υποκειμένου με στόχο μιαν απάντηση στο ερώτημα του «τί είμαι;». Τι είμαι για τον Άλλον, για το σώμα μου, για τη κοινωνία, για την αγάπη, για τη ζωή. Μια ψυχανάλυση θα έπρεπε πάντα να επιτρέπει στον καθένα να αντιληφθεί και να αναλάβει την απόλυτη διαφορά του εαυτού του και να τη προσαρμόσει μέσα στη κοινωνία, δηλαδή τη ταυτότητα του.

Υπό αυτό το πρίσμα η ομοφυλοφιλία και ο σεξουαλικός προσανατολισμός είναι μια αντίστροφη όψη μιας αλήθειας που αρνείται η κοινωνία. «Ποιος είσαι; Αυτό που απορρίπτεις..». Ξεκινά κανείς τη ζωή του νιώθοντας ότι είναι η εξαίρεση μιας φυσιολογικότητας που για να υπάρξει έχει καταπιεστεί. Για να είσαι φυσιολογικός καταπιέσου, προστάζει η κοινωνία σχεδόν διατάζοντας αλλά και διαταράζοντας τη φυσική ροή μιας εξέλιξης. Υπάρχει κάτι σαν τυραννία της ώθησης προς τον κομφορμισμό που επιτίθεται στο διαφορετικό, δε του αφήνει δικαίωμα ύπαρξης. Στη ζωή πέρα από το ερώτημα της επιθυμίας υπάρχει και αυτό που αποκαλούμε απόλαυση. Εκεί εμπλέκεται και το σώμα, ένα σώμα που δεν είναι συνέπεια καμίας ταύτισης, ενέχει ένα είδος απόλαυσης που δεν εγγράφεται στο λόγο, στις λέξεις, στα νοήματα. Όπως χαρακτηριστικά διευκρινίζει ο Φρόιντ, όταν κανείς μιλά για την απόλαυση του δε μιλά για το φύλο του, αλλά για τις μερικές ενορμήσεις του, όπως η στοματική, πρωκτική, βλεπτική, επικλητική. Παραμένει μετέωρο το ερώτημα του τι θα ήταν η καθαρά σεξουαλική απόλαυση.

Μια κονωνία λοιπόν, που υποφέρει στη καταπίεση του «ορθού», που αναγνωρίζει τα τέκνα της μέσω μιας κανονικότητας που επιτρέπει τον κανόνα που απολαμβάνει κρυφά κι εξαιρεί την εξαίρεση που μιλά ανοικτά γι΄αυτό που δε λέγεται, μια τέτοια κοινωνία αποκτά λόξιγκα μπροστά στην αλήθεια. Στην αλήθεια που δηλώνει ευθαρσώς πως δεν υπάρχει σεξουαλική σχέση ανάμεσα στα δύο φύλα , δηλαδή πως δε μας καθορίζει μόνο το βιολογικό φύλο, την αλήθεια που μιλά την αλήθεια της και που συμπεριφέρεται στη σεξουαλικότητα με έναν τρόπο που πιο πολύ δημιουργεί ταυτότητα παρά την απορρίπτει. 

Η ταυτότητα στη ψυχανάλυση είναι να αποτελείς εξαίρεση στον κανόνα, δίχως να τον απαρνιέσαι. Το φύλο στη ψυχανάλυση αναγνωρίζεται περισσότερο ως ψυχικό παρά βιολογικό. Συνεπώς η ταυτότητα φύλου είναι η εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα ενός σώματος που εμφυλοποιείται από τη ψυχή, από την ψυχική επιλογή φύλου κι όχι τη βιολογική. Υπό αυτό το πρίσμα, στη τελική τι είναι αποδεκτό και τι όχι; Οι ταυτότητες φύλου είναι ταμπού σε μια κοινωνία που ήδη έχει χάσει τη ταυτότητα της. Και δε θα τη ξαναβρεί αν δε προσαρμοστεί σε μια πραγματικότητα που δε χωρά πλέον μιμητισμό και ταυτίσεις δίχως αύριο στην αλήθεια. Όπου κανείς συναντά την αλήθεια, συναντά και κάτι που δε μιλά. Τουλάχιστον με όρους κομφορμισμού και σοβαροφάνειας. Σώματα, ψυχές αλήθειες στη ταυτότητα φύλου. Δε μένει παρά να περιμένουμε να ξανά γραφτεί η ιστορία. Κι εκεί που σήμερα θεωρείται κάτι ανωμαλία, αύριο θα θεωρείται δικαίωμα στην αγάπη, τον έρωτα, στο τρόπο που κανείς μπορεί να τα βγάλει πέρα με ένα σώμα που η ψυχή του μέσα αδημονεί να υπάρχει. Της αξίζει τιμωρία και αποκλεισμός γι’ αυτό;  Όχι φυσικα. Τελικά το φύλο συκής των πρωτόπλαστων πρέπει να καλύψει όλο το σώμα του ομοφυλόφιλου; Και στα αλήθεια, αυτό τιμά τη νεοφιλελεύθερη κοινωνία του σήμερα που κρύβει τα ιδανικά της, σε κλισέ, ταμπού και καθωσπρεπισμούς; Αν έχει ιδανικά. Η τέλεια από photoshop γυναίκα και ο ματσό κρυμμένος μέσα στη πλούσια γενειάδα του άντρας είναι πράγματι, ιδανικό ή ένα στυλ δανεικό για να κρυφτεί η ατροφία της ψυχής μέσα του; Στη τελική οι ταυτότητες φύλου, είναι κοινωνική υπόθεση και υπόθεση όλων κι αξίζει το χώρο του. Τουλάχιστον στη ψυχανάλυση. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και η ψυχανάλυση θεωρείται ριζοσπαστική και ακραία. Λες και δεν είναι ακραίο γεγονός το ότι ήρθαμε σε αυτή τη ζωή και από τη πρώτη στιγμή το πρωταρχικό ερώτημα ήταν το ανατομικό φύλο του παιδιού. Για το ψυχικό φύλο ούτε λόγος. Και καλύτερα. Η ιστορία δείχνει πως ο καθένας όταν αναλαμβάνει το λόγο του, γιατί για όλους έρχεται αυτή η στιγμή, τότε δημιουργεί τη μοναδική του ταυτότητα. Κι όπως κάθε τι μοναδικό, το απορρίπτει η κατά τα άλλα σύγχρονη κοινωνία που αναγνωρίζει το όμοιο. Κι αν αυτό δεν είναι ρατσισμός, τότε θα πρέπει να αναρωτηθούμε τί σόι ράτσα ανθρώπων εκκολάπτεται σήμερα στους κόλπους μιας παγκοσμιοποίησης που αυτοθαυμάζεται για τα ‘φυσιολογικά’ τέλεια τερατουργήματα του.

Φωτογραφία: Pixabay