📘 Η Μαρία Δήμου στο 53ο φεστιβάλ βιβλίου στο Πεδίον του Άρεως.
🔖 Το Σάββατο 13 Σεπτεμβρίου 2025 και ώρα 20.00 με 22.00 στο περίπτερο 86-87, Εκδόσεις ΚΑΚΤΟΣ, η ψυχολόγος -συγγραφέας Μαρία Δήμου
υπογράφει αντίτυπα του βιβλίου της, “ΗΡΘΕ Η ΩΡΑ ΣΟΥ”.
Καλή μας αντάμωση!
View this post on Instagram
Ήλιος, θάλασσα και επιστροφή στο μητρικό πεδίο
Το ελληνικό καλοκαίρι δεν είναι απλώς μια εποχή. Είναι ένας άξονας πολιτισμικής μνήμης — με οικεία εξοχικά, αυλές με γιασεμιά, παραλίες γεμάτες φωνές από συγγενείς και ψάθινες καρέκλες που ακόμα τρίζουν από τα λόγια του παππού. Οι οικογενειακές διακοπές σε εξοχικά σπίτια, ιδίως σταθερά επαναλαμβανόμενες κάθε χρόνο, φέρνουν μαζί τους μια ψευδαίσθηση ανεμελιάς. Όμως για πολλούς, δεν είναι απλώς διακοπές. Είναι ένα ταξίδι επιστροφής σε παλιά τραύματα, άλυτες εντάσεις και επαναληπτικές οικογενειακές σκηνές — όπου ο ενήλικας μετατρέπεται, σχεδόν ασυνείδητα, στο παιδί που υπήρξε.
Το εξοχικό ως σκηνικό μεταβίβασης
Η ψυχανάλυση γνωρίζει καλά τη δύναμη των χώρων. Δεν είναι ουδέτεροι. Το εξοχικό της παιδικής ηλικίας, της καταγωγής ή των διακοπών με τους γονείς, είναι φορτισμένο με αναμνήσεις, ρόλους και επανεμφανίσεις. Ο χρόνος παγώνει. Ξαναγυρνάς στον τόπο όπου “ήσουν πάντα το καλό παιδί”, ή το “μαύρο πρόβατο”, ή εκείνος/η που “πρέπει να δείξει πως όλα είναι εντάξει”.
Το εξοχικό λειτουργεί συχνά σαν σκηνή επαναδραματοποίησης των οικογενειακών σεναρίων χωρίς καν να το καταλάβουμε. Η μητέρα γίνεται ξανά υπερφροντίστρια ή επικριτική. Ο πατέρας αποτραβηγμένος ή ελεγκτικός. Τα αδέλφια αναβιώνουν τον ανταγωνισμό τους. Και εσύ, ο ενήλικος εαυτός σου, παγιδεύεσαι μεταξύ “τώρα” και “τότε”.
Γιατί πυροδοτούνται τα συμπλέγματα στις διακοπές;
Η απάντηση είναι ψυχολογικά και νευρολογικά απλή:
Οικογενειακά συμπλέγματα σε παραθεριστική μετάφραση
Τα πιο συχνά ψυχικά μοτίβα που κάνουν διακοπές μαζί μας:
Τι συμβαίνει στην ψυχή;
Αυτό που βλέπουμε εξωτερικά —οι μικρές εντάσεις, οι παρεξηγήσεις, η ενόχληση— εσωτερικά είναι επιστροφή του απωθημένου. Το εξοχικό, αντί για καταφύγιο, γίνεται τοπίο μεταβίβασης: μια σκηνή όπου οι σχέσεις με τους γονείς, τα αδέλφια, ακόμα και με τον εαυτό σου, μπαίνουν πάλι στο προσκήνιο. Είναι σαν το ασυνείδητο να νιώθει: “Τώρα που είμαστε πάλι όλοι εδώ, ας συνεχίσουμε από εκεί που μείναμε…”
Και η ερώτηση είναι: Θέλεις; Μπορείς να μην παίξεις;
Η ψευδαίσθηση της αρμονίας και το βάρος της προσδοκίας
Σε κοινωνικό επίπεδο, οι οικογενειακές διακοπές προβάλλονται ως ο ιδανικός τόπος ξεκούρασης. Όμως πολλοί βιώνουν πίεση — όχι μόνο από τα άλυτα οικογενειακά θέματα, αλλά και από την υποχρέωση να φανεί πως περνάμε καλά. Η φωτογραφία στο τραπέζι. Η βραδινή βόλτα. Η σύμπνοια.
Το τίμημα είναι η καταπίεση του πραγματικού συναισθήματος —που ίσως λέει: “βαριέμαι”, “πιέζομαι”, “θυμώνω”, “δεν αντέχω αυτή τη δυναμική άλλο”.
Πώς μπορώ να προστατευτώ (χωρίς να αποκοπώ);
Η λύση δεν είναι να μην πηγαίνεις. Είναι να πηγαίνεις συνειδητά:
Ήλιος με σκιά.
Οι οικογενειακές διακοπές δεν είναι μόνο ευκαιρία συνύπαρξης. Είναι καθρέφτης. Όχι για να κατηγορήσεις τους άλλους — αλλά για να δεις πιο καθαρά τον δικό σου ψυχικό χάρτη. Και κάποιες φορές, η καλοκαιρινή θερμοκρασία μαλακώνει αρκετά τα υλικά, ώστε να μπορείς να αναδομήσεις κομμάτια του εαυτού σου.
Κάτω από τον ήλιο, με αλάτι στο δέρμα και παγωμένο καρπούζι στο στόμα, μπορείς να ψιθυρίσεις στον εαυτό σου:
«Φέτος, ας μην υποδυθώ κανέναν. Ας είμαι απλώς εγώ.»
Όταν το καλοκαίρι δεν είναι μόνο ήλιος, αλλά και εσωτερικό φως
Η ιδέα του καλοκαιριού είναι συνδεδεμένη με τη χαλάρωση, την ελευθερία, τη “φυγή”. Κάθε Ιούνιο, η συλλογική φαντασίωση μας ψιθυρίζει πως τώρα είναι η στιγμή να σταματήσεις να σκέφτεσαι, να ζήσεις χωρίς βάρος. Όμως ο Αύγουστος, όσο κι αν υπόσχεται αποφόρτιση, δεν σβήνει τα ερωτήματα που σέρνει πίσω του ο χειμώνας. Αντιθέτως — τα ησυχάζει τόσο πολύ, που αρχίζουν να ακούγονται καθαρά.
Είναι τότε που ένα βιβλίο δεν είναι απλώς ένας τρόπος να περάσεις την ώρα σου στην παραλία.
Είναι ένας τρόπος να περάσεις μέσα σου.
Γιατί διαβάζουμε το καλοκαίρι;
Η καλοκαιρινή ανάγνωση δεν είναι η ίδια με εκείνη των άλλων εποχών.
Έχει άλλο ρυθμό, άλλο κίνητρο, άλλη ανάγκη.
Για πρώτη φορά μετά από μήνες, δεν διαβάζεις “ανάμεσα” σε άλλα.
Δεν μετράς σελίδες, δεν προσπερνάς παραγράφους, δεν έχεις άλλη υποχρέωση.
Το διάβασμα γίνεται χρονικά βιωματικό — δεν ανήκει στην ταχύτητα, ανήκει στην εμπειρία.
Όταν ο κόσμος χαμηλώνει ένταση, οι ήχοι της ψυχής δυναμώνουν.
Η ανάγνωση γίνεται χώρος επαφής με εσωτερικά αιτήματα:
απαντήσεις που ποτέ δεν είχαμε χρόνο να ψάξουμε,
αναμνήσεις που δεν είχαμε το θάρρος να αγγίξουμε,
συναισθήματα που είχαν αναβληθεί.
Ο ήλιος, η επαφή με το νερό, το γυμνό δέρμα και η απλότητα της φύσης μας γυρνούν σε μια πιο πρωταρχική συνθήκη ύπαρξης.
Και τότε, ένα βιβλίο λειτουργεί σαν συναισθηματική μετάφραση:
βλέπεις, νιώθεις, επεξεργάζεσαι.
Ψυχολογικά οφέλη της ανάγνωσης το καλοκαίρι
Η ανάγνωση δεν είναι πολυτέλεια ή χόμπι.
Είναι ψυχικός μηχανισμός επεξεργασίας, ενίσχυσης και ανασυγκρότησης.
Αποσυμπίεση του εγκεφάλου
Καθώς εστιάζουμε σε μια ιστορία, το νευρικό μας σύστημα μεταβαίνει από την ένταση στην ηρεμία.
Η ανάγνωση μειώνει την έκκριση κορτιζόλης, ρυθμίζει το συμπαθητικό σύστημα και λειτουργεί σαν φυσική “θεραπευτική αγωγή” για άγχος και υπερένταση.
Αφήγηση = Ψυχική τάξη
Το βιβλίο είναι δομημένο: έχει αρχή, μέση, τέλος.
Η ιστορία προχωρά. Οι ήρωες ωριμάζουν.
Αυτό είναι θεραπευτικό γιατί διδάσκει στον ψυχισμό μας τη δυνατότητα εσωτερικής συνέχειας, ακόμα και μετά από τραύματα, χωρισμούς ή απώλειες.
Καθρέφτισμα & προβολή
Όταν διαβάζεις, βλέπεις εσένα στον άλλον.
Αυτός ο άλλος — ο ήρωας, η αφηγήτρια, ο αντιήρωας — εκφράζει κάτι που δεν τολμάς να πεις εσύ στον εαυτό σου.
Το βιβλίο γίνεται μεταβατικός καθρέφτης: κοιτάζεις χωρίς να εκτεθείς, αναγνωρίζεις χωρίς να κινδυνεύεις.
Καλοκαιρινό διάβασμα και σχέσεις
Δεν είναι τυχαίο πως πολλοί άνθρωποι διαβάζουν βιβλία για τον έρωτα, την απώλεια, τη μοναξιά ή την επανεκκίνηση το καλοκαίρι.
Αυτό που φαίνεται να είναι “ανάλαφρο” ανάγνωσμα, στην πραγματικότητα ενεργοποιεί βαθιές εσωτερικές διεργασίες:
Ο χωρισμός επανεξετάζεται με φόντο μια ιστορία τρίτων
Η ανάγκη για έρωτα καθρεφτίζεται σε έναν μυθιστορηματικό ήρωα
Η μοναξιά παύει να είναι ντροπή και γίνεται ανθρώπινο βίωμα
Ένα καλοκαιρινό βιβλίο μπορεί να επανασυνδέσει τον αναγνώστη με κομμάτια του εαυτού του που είχαν παγώσει από την καθημερινή φθορά.
Ποιες ανάγκες καλύπτει η ανάγνωση το καλοκαίρι;
| Ανάγκη |
| Εσωτερική ηρεμία |
| Συναισθηματική επαφή |
| Ανάγκη για φαντασία |
| Αναζήτηση νοήματος |
| Χρόνος με τον εαυτό |
| Η συμβολή του βιβλίου |
| Επαναφέρει τον ρυθμό, την αναπνοή, την ψυχική εστίαση |
| Ξυπνά μνήμες, αλήθειες, καταπιεσμένα αισθήματα |
| Επιτρέπει το όνειρο, την υπέρβαση, τη μεταφορά σε νέο τοπίο |
| Δίνει αφηγηματικό σχήμα σε ερωτήματα και προσωπικά αδιέξοδα |
| Δεν σε “γεμίζει” απλώς , σε επανασυνδέει |
Μπορεί ένα βιβλίο να σου αλλάξει το καλοκαίρι;
Όχι επειδή θα σου προσφέρει “μαγικές λύσεις”.
Αλλά επειδή θα σε βοηθήσει να είσαι παρών/παρούσα με έναν πιο ουσιαστικό τρόπο.
Αν βρίσκεσαι σε περίοδο εσωτερικής σύγχυσης, μοναξιάς ή απώλειας, ένα βιβλίο δεν είναι λύση.
Είναι χώρος. Χώρος για εσένα.
Χώρος για να επεξεργαστείς, να ξεκουραστείς, να παραδοθείς, να αναδυθείς.
Το διάβασμα είναι σιωπηλός διάλογος με τον εαυτό
Όταν διαβάζεις, δεν φεύγεις από τη ζωή.
Μπαίνεις πιο βαθιά μέσα της.
Αυτό το καλοκαίρι, μην διαλέξεις το βιβλίο απλώς για να περάσει η ώρα.
Διάλεξέ το όπως διαλέγεις έναν φίλο, έναν συνοδοιπόρο, έναν καθρέφτη.
Γιατί ίσως στο τέλος, όταν κλείσεις την τελευταία σελίδα, να έχεις κλείσει κάτι πολύ πιο μεγάλο:
Έναν εσωτερικό κύκλο που ζητούσε από καιρό να ειπωθεί.
Η φωτιά είναι ίσως το πιο αρχέγονο σύμβολο του ανθρώπινου πολιτισμού: πηγή ζεστασιάς, φως και ζωής, αλλά και μέσο καταστροφής. Όταν η φωτιά ξεφεύγει από τον έλεγχο, μετατρέπεται σε έναν ανελέητο αντίπαλο, ικανό να αφανίσει μέσα σε λίγα λεπτά ό,τι δημιουργήθηκε σε μια ζωή ολόκληρη.
Το τραύμα που αφήνει πίσω της δεν αφορά μόνο τις υλικές απώλειες. Εγγράφεται βαθιά στην ψυχή — και όχι μόνο σε εκείνον που χάνει το σπίτι του, αλλά και σε όποιον παρακολουθεί ανήμπορος.
Το σπίτι δεν είναι απλώς τέσσερις τοίχοι. Είναι η υλική ενσάρκωση της ασφάλειας, της συνέχειας, της μνήμης. Εκεί φυλάσσονται φωτογραφίες, μυρωδιές, ήχοι, αντικείμενα που κουβαλούν συναισθηματική ιστορία.
Όταν η φωτιά το αφανίζει:
Συχνά η εμπειρία οδηγεί σε:
Ο μάρτυρας μπορεί να μην έχει χάσει το σπίτι του, αλλά η ψυχή του συχνά φέρει ένα διαφορετικό, πιο αθόρυβο τραύμα.
Σε ψυχολογικούς όρους, ο θεατής της καταστροφής μπορεί να αναπτύξει αντιδραστικό άγχος ή φοβικές συμπεριφορές (υπερβολικό έλεγχο, αποφυγή δασικών εκδρομών, έντονο συναγερμό σε匂ι καπνού).
Παρά τις διαφορές, και ο πληγέντας και ο μάρτυρας μοιράζονται:
Η ανάρρωση δεν είναι γραμμική. Συχνά περνά από φάσεις:
Η φωτιά αφήνει πίσω της μια κοινωνική πληγή. Όταν η κοινότητα αγκαλιάζει τα μέλη της:
Μειώνεται η αίσθηση μοναξιάς.
Επανέρχεται η αίσθηση ασφάλειας μέσω αλληλοϋποστήριξης.
Δημιουργείται αφήγηση ανθεκτικότητας — «μαζί επιβιώσαμε».
Η φωτιά, ως φαινόμενο, δεν είναι απλώς μια φυσική διεργασία καύσης. Στον πολιτισμικό και ψυχικό συμβολισμό, η φωτιά είναι ταυτόχρονα δημιουργία και καταστροφή, θέρμη και απώλεια, επιθυμία και αφανισμός. Όταν μιλάμε για οικολογικές καταστροφές που προκαλούνται από φωτιές —ιδιαίτερα όταν αυτές οφείλονται σε εμπρησμό από συμφέρον ή αμέλεια— δεν βρισκόμαστε μόνο στο πεδίο της οικολογίας ή του ποινικού δικαίου. Εισερχόμαστε στο βαθύτερο, σκοτεινό πεδίο της ενόρμησης θανάτου όπως την ορίζει η ψυχαναλυτική θεωρία.
Ο Φρόιντ, μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εισάγει την έννοια της ενόρμησης θανάτου: μια θεμελιώδη, ασυνείδητη τάση επιστροφής του ζωντανού οργανισμού σε μια κατάσταση ακινησίας και ανόργανης ηρεμίας. Δεν πρόκειται για απλή «επιθυμία καταστροφής» αλλά για κάτι δομικό: την επιδίωξη της αναίρεσης της έντασης που φέρει η ζωή.
Ο Λακάν, αναπλαισιώνοντας αυτή την έννοια, δείχνει πως η ενόρμηση θανάτου δεν είναι βιολογικό ένστικτο, αλλά δομή εντός της συμβολικής τάξης. Εκδηλώνεται όταν το Υποκείμενο υπερβαίνει τη λειτουργία της επιθυμίας και κινείται προς μια πράξη που διαρρηγνύει τον ίδιο τον δεσμό του με τον Άλλο, καταλύοντας τα όρια του Νόμου.
Στον εμπρησμό, ειδικά όταν πρόκειται για οικολογική καταστροφή μεγάλης κλίμακας, βλέπουμε μια χειροπιαστή έκφραση της ενόρμησης θανάτου:
Η φωτιά καταστρέφει το ζωντανό: δάση, ζώα, οικισμούς.
Δεν αφήνει περιθώριο επαναφοράς στην προηγούμενη κατάσταση.
Εγγράφεται ως «μη αναστρέψιμο» στο Συμβολικό, προκαλώντας συλλογικό τραύμα.
Ο εμπρησμός από συμφέρον —για ανοικοδόμηση, εκμετάλλευση γης, ή αποζημιώσεις— είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου η ενόρμηση θανάτου συμμαχεί με την απληστία του καπιταλιστικού Άλλου.
Η φωτιά γίνεται εργαλείο: καταστρέφω, ώστε να οικοδομήσω πάνω στην τέφρα κάτι που θα μου αποφέρει κέρδος. Στο λακανικό πλαίσιο, πρόκειται για πράξη εκτός Νόμου που δεν αναζητά συμβολική αναγνώριση, αλλά θέλει να αποκόψει τον Άλλο από τον ίδιο τον τόπο του.
Ο εμπρησμός από αμέλεια φέρει διαφορετική χροιά. Εδώ, η ενόρμηση θανάτου λειτουργεί πιο υπόγεια: η αδιαφορία για τον κίνδυνο, η απουσία συμβολικής επεξεργασίας της ευθύνης, και η ψευδαίσθηση ότι «δεν θα συμβεί σε μένα» αποτελούν μορφές ναρκισσιστικής άρνησης. Το αποτέλεσμα όμως είναι το ίδιο: απώλεια και θάνατος στο πραγματικό πεδίο.
Όταν ένα δάσος καίγεται, καίγεται ταυτόχρονα και ένα κομμάτι του συλλογικού μας ψυχισμού. Η οικολογική καταστροφή είναι καθρέφτης:
Μας δείχνει την ευθραυστότητα της ανθρώπινης παρουσίας στη φύση.
Μας αποκαλύπτει το ανεπίλυτο κενό της σχέσης μας με τον φυσικό Άλλο — τη Γη ως μητέρα, η οποία δεν μπορεί πια να μας προστατεύει αδιαμαρτύρητα.
Αναδεικνύει τη σύγκρουση μεταξύ ενόρμησης ζωής (Eros) —συντήρηση, αναγέννηση, φροντίδα— και ενόρμησης θανάτου (Thanatos) —καταστροφή, μηδενισμός, απάλειψη.
Στον Λακάν, το Πραγματικό είναι εκείνο που δεν μπορεί να συμβολοποιηθεί πλήρως. Η φωτιά, στην καταστροφική της μορφή, είναι το Πραγματικό που διαρρηγνύει το Συμβολικό: οι εικόνες του φλεγόμενου δάσους δεν χωράνε στη γλώσσα χωρίς να αφήσουν περίσσευμα τρόμου.
Η οικολογική φωτιά είναι τραύμα στο βλέμμα: το θέαμα της καταστροφής δεν είναι απλώς πληροφορία, είναι εισβολή του Πραγματικού στον ψυχικό μας χώρο.
Η ψυχαναλυτική ανάγνωση δεν είναι αυτοσκοπός· μπορεί να ανοίξει δρόμο για πολιτική και κοινωνική δράση:
Η αναγνώριση της ενόρμησης θανάτου σε συλλογικό επίπεδο επιτρέπει να δούμε ότι η καταστροφή συχνά είναι ενσωματωμένη σε δομές εξουσίας και κερδοφορίας.
Η επεξεργασία του τραύματος —όχι μόνο από τους κατοίκους, αλλά από όλη την κοινωνία— μπορεί να οδηγήσει σε συλλογικά πράγματα πρόληψης.
Η οικολογία, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι απλώς περιβαλλοντική επιστήμη· είναι ηθικό και ψυχαναλυτικό καθήκον.
Η φωτιά έχει σβήσει. Η γη αχνίζει ακόμη, ο αέρας κουβαλά την οσμή του καμένου. Κι όμως, η «επόμενη μέρα» δεν είναι ούτε αρχή ούτε τέλος· είναι το μετέωρο σημείο όπου η ζωή παλεύει να ξανασταθεί, αλλά το Πραγματικό της καταστροφής επιμένει.
Σύμφωνα με τον Λακάν, το τραύμα δεν εξαφανίζεται με την παύση του γεγονότος. Η φωτιά ως Πραγματικό παραμένει αφομοίωτο:
Στις εικόνες που επανέρχονται, ανεξέλεγκτες.
Στις οσμές που ενεργοποιούν ασυνείδητους συνειρμούς.
Στη σιωπή του τοπίου, που δεν είναι πια το ίδιο.
Η επόμενη μέρα φέρνει το αδιέξοδο: πώς να κατοικήσεις ξανά έναν τόπο που δεν είναι πια ο τόπος σου;
Μετά τη φωτιά, το Υποκείμενο καλείται να δώσει συμβολική μορφή σε αυτό που έζησε.
Για τον πληγέντα: το νόημα συχνά συνδέεται με την απώλεια — ένα πένθος χωρίς σώμα.
Για τον μάρτυρα: το νόημα αφορά το «πώς είναι δυνατόν» να συμβεί κάτι τόσο απόλυτο.
Η επεξεργασία δεν είναι άμεση. Ο Λακάν θα έλεγε πως το τραύμα ζητά να εγγραφεί στον λόγο, αλλά πάντα μένει ένα υπόλοιπο που δεν μπορεί να ειπωθεί.
Η επόμενη μέρα είναι και πεδίο πολιτικής πράξης.
Η κοινότητα μπορεί να συσπειρωθεί, να δημιουργήσει νέο συμβολικό δίκτυο υποστήριξης.
Ή μπορεί να διαλυθεί, καθώς οι ενοχές, οι κατηγορίες και τα συμφέροντα υπερισχύουν.
Η στάση απέναντι στη φωτιά αποκαλύπτει την αλήθεια του δεσμού: ήταν δεσμός αλληλεγγύης ή απλώς συνύπαρξη;
Παράδοξα, η επόμενη μέρα δεν εγγυάται ότι η ενόρμηση θανάτου έχει εξαντληθεί.
Στο επίπεδο του ατόμου, μπορεί να εμφανιστεί ως παραίτηση («δεν έχει νόημα να ξαναφυτέψουμε, θα ξανακαεί»).
Στο επίπεδο του συστήματος, ως επανάληψη των ίδιων πρακτικών αμέλειας ή εκμετάλλευσης.
Ο Λακάν μιλά για το compulsion to repeat: η καταστροφή μπορεί να επιστρέφει αν δεν υπάρξει πραγματική μετατόπιση στον τρόπο που σχετιζόμαστε με τον τόπο και τον Άλλο.
Η μόνη δυνατότητα αντίστασης στην επαναφορά της καταστροφής είναι η ενίσχυση της ενόρμησης ζωής.
Επαναφύτευση, όχι μόνο της γης αλλά και των σχέσεων.
Συλλογικές αφηγήσεις ανθεκτικότητας που κρατούν ζωντανό το πένθος χωρίς να το σβήνουν.
Μετατροπή της μνήμης σε ηθικό φραγμό για τις μελλοντικές πράξεις.
Η επόμενη μέρα δεν είναι επιστροφή στο πριν. Είναι η αποδοχή ότι το πριν χάθηκε και η δέσμευση να υπάρξει ένα «μετά» που δεν θα αναπαράγει το ίδιο Πραγματικό. Αυτό είναι και το στοίχημα κάθε ψυχανάλυσης πάνω στην υποκειμενική πραγματικότητα.
Το καλοκαίρι, στη συλλογική φαντασίωση, φέρει μαζί του την υπόσχεση της ανακούφισης, της ελευθερίας, της επανεκκίνησης. Ωστόσο, σε ψυχολογικό επίπεδο, αυτή η εποχιακή μετάβαση δεν λειτουργεί μόνο ως πλαίσιο χαλάρωσης αλλά και ως σκηνή επώδυνων ανατροπών. Ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς και υποτιμημένους ψυχικούς κραδασμούς αυτής της περιόδου είναι ο καλοκαιρινός χωρισμός ή η αιφνίδια αποσύνδεση από έναν δεσμό που είχε, πραγματικά ή φαντασιωσικά, σημαντικό συναισθηματικό φορτίο.
Ο ψυχολογικός ορίζοντας των εποχών: Τι σημαίνει “καλοκαίρι” για τον ψυχισμό;
Η θερινή περίοδος, με βάση τη θεωρία της συναισθηματικής εποχικότητας, ενισχύει τις διεργασίες εξιδανίκευσης και προσωρινής απώλειας εσωτερικών ορίων. Η διακοπή από τη ρουτίνα και η άρση των κοινωνικών ρόλων (εργασία, πρόγραμμα, κοινωνική υποχρέωση) δημιουργούν ένα ψευδοπλαίσιο οικειότητας, το οποίο ενισχύει τη φαντασίωση σύνδεσης χωρίς βάθος ή διαπροσωπική εστίαση σε ρεαλιστικές ανάγκες.
Επομένως, μια σχέση που γεννιέται ή φουντώνει το καλοκαίρι συχνά δεν θεμελιώνεται πάνω σε εσωτερική συνοχή ή ωριμότητα — αλλά πάνω σε μια αυξημένη αναζήτηση εμπειριών, ηδονής, και συχνά, προβολών. Από την άλλη, και οι υφιστάμενες σχέσεις δοκιμάζονται: η κοινή παρουσία χωρίς «άλλες ασχολίες» φέρνει στο προσκήνιο ρωγμές που ήταν καλυμμένες από την καθημερινότητα.
Χωρισμός και αποσύνδεση: Δεν με άφησε, χάθηκε
Οι καλοκαιρινοί χωρισμοί εμφανίζουν συχνά την μορφή της σιωπηλής αποσύνδεσης, χωρίς επίσημο τέλος, χωρίς έντονη σύγκρουση, χωρίς “απολογιστική” διαδικασία. Αυτό που βιώνεται είναι μια σταδιακή συναισθηματική απόσυρση του άλλου, η μείωση της επικοινωνίας, η απουσία επιθυμίας ή και φυσικής παρουσίας.
Σε επίπεδο θεωρίας προσκόλλησης, αυτή η συμπεριφορά παραπέμπει συχνά σε αποφευκτικό στυλ δεσμού, όπου το άτομο αποχωρεί εσωτερικά για να αποφύγει τη συναισθηματική ένταση που θα προκαλούσε μια καθαρή ρήξη. Το άτομο που μένει πίσω βιώνει μια ενδοψυχική σύγχυση: δεν μπορεί να πενθήσει κάτι που δεν ολοκληρώθηκε, δεν έχει σαφή γεγονότα για να αποδώσει νόημα.
Η έννοια της “διάψευσης”: Δεν πόνεσα επειδή έφυγες, αλλά γιατί σε πίστεψα
Η απογοήτευση δεν πηγάζει μόνο από την απώλεια. Πολύ συχνά, πηγάζει από το βίωμα της διάψευσης: το υποκείμενο δεν θρηνεί μόνο τον άλλον, αλλά και την εκδοχή του εαυτού που επένδυσε, περίμενε, δόθηκε.
Σε αυτό το σημείο εμπλέκεται έντονα το φαινόμενο της επανατραυματοποίησης. Άτομα με ιστορικό εγκατάλειψης, απόρριψης ή τραυματικών δεσμών, μπορεί να βιώσουν έναν καλοκαιρινό χωρισμό σαν επιβεβαίωση μιας υπαρξιακής αποτυχίας: “Κανείς δεν μένει”, “πάντα φεύγουν”, “κάτι κάνω λάθος”.
Εδώ, η θεραπευτική εργασία χρειάζεται να εστιάσει όχι μόνο στο πένθος για τη σχέση, αλλά και στη σύνδεση με το παλαιότερο τραύμα που η απογοήτευση ενεργοποίησε.
Ο μηχανισμός της εξιδανίκευσης και η κατάρρευσή του
Το καλοκαίρι — ιδιαίτερα σε ρομαντικό ή σεξουαλικό πλαίσιο — ενισχύει την ναρκισσιστική εξιδανίκευση: ο άλλος γίνεται φορέας λύτρωσης, χαράς, πληρότητας. Η σχέση δεν λειτουργεί με όρους ρεαλιστικής συμβατότητας αλλά με όρους συμπλήρωσης φαντασιωσικού κενού.
Όταν αυτό καταρρέει (με έναν χωρισμό, μια απόσυρση, μια απιστία ή απλώς τη σιωπή), το υποκείμενο δεν χάνει απλώς έναν άνθρωπο, αλλά τη νοηματοδότηση που είχε χτίσει γύρω από τη σχέση. Έτσι, η απογοήτευση δεν είναι απλή θλίψη αλλά απορρύθμιση ταυτότητας — “αν δεν είμαι μαζί σου, ποιος/ποια είμαι;”.
Η φαντασίωση του “αντί για”: Ανακούφιση ή παγίδευση;
Σε αρκετές περιπτώσεις, η αντίδραση σε έναν καλοκαιρινό χωρισμό είναι η αναζήτηση ενός υποκατάστατου: μια νέα σχέση, μια εφήμερη σύνδεση, ή ακόμα και υπερβολική ενασχόληση με εργασία/ταξίδια/κατανάλωση. Αυτό εντάσσεται στον μηχανισμό της εκτόπισης (Freud) ή και της μεταβίβασης (Lacan), όπου το υποκείμενο αποφεύγει να βιώσει την απώλεια και την εσωτερική της εργασία, αντικαθιστώντας τον άλλον με κάτι ή κάποιον άλλο.
Μακροπρόθεσμα, αυτό ενισχύει την αποκοπή από το συναίσθημα και δεν οδηγεί σε αυθεντική ψυχική ενσωμάτωση της απώλειας.
Η μεταβλητότητα της εποχικής συναισθηματικής ρύθμισης
Επιστημονικά, είναι τεκμηριωμένο ότι η εποχικότητα επηρεάζει την συναισθηματική ρύθμιση. Τα επίπεδα της σεροτονίνης, η έκθεση στο φως και η κοινωνική διάδραση επηρεάζουν το πώς ο ψυχισμός αντιδρά στη ματαίωση. Ένα άτομο που βιώνει απόρριψη τον Αύγουστο, συχνά την αισθάνεται πιο έντονα επειδή δεν υπάρχει “συγκαλυπτική δραστηριότητα”, το περιβάλλον είναι πιο εκτεθειμένο, το πλαίσιο πιο κενό.
Άρα, ο χωρισμός το καλοκαίρι “πονάει” περισσότερο όχι επειδή ήταν πιο σημαντικός αλλά επειδή βιώνεται πιο καθαρά, χωρίς αντιπερισπασμούς.
Η ψυχοθεραπευτική επεξεργασία της καλοκαιρινής απώλειας
Η θεραπευτική διεργασία μετά από έναν καλοκαιρινό χωρισμό στοχεύει:
Ο στόχος δεν είναι μόνο η “επούλωση”, αλλά και η μετασχηματιστική επανένταξη της εμπειρίας σε ένα αφήγημα που δίνει νόημα και όχι μόνο πόνο.
Από τη θλίψη στην επεξεργασία
Οι καλοκαιρινοί χωρισμοί είναι συχνά σιωπηλοί, αλλά ποτέ ασήμαντοι. Μπορεί να αποδομούν μια φαντασίωση, αλλά ανοίγουν και τον χώρο για ερωτήματα ουσίας: Τι είδα στον άλλον; Τι αναζήτησα σε εκείνον; Πού ήμουν εγώ; Τι ζητώ αληθινά όταν επιθυμώ;
Η θλίψη του Αυγούστου δεν είναι αδυναμία. Είναι ένδειξη ότι κάποιος δόθηκε κι ας ματαιώθηκε. Η συνειδητοποίηση αυτής της διαδρομής είναι ήδη το πρώτο βήμα για μια πιο ώριμη επαφή με τον έρωτα. Και, κυρίως, με τον εαυτό.
Το καλοκαίρι είναι η εποχή που ο χρόνος αλλάζει ρυθμό. Οι μέρες μακραίνουν, το σώμα επιβραδύνει, η καθημερινότητα παύει να έχει τις ίδιες απαιτήσεις. Αυτή η αλλαγή στον εξωτερικό χρόνο δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Ενεργοποιεί έναν άλλον, πιο εσωτερικό χρόνο: τον ψυχικό χρόνο.
Και τότε, εμφανίζεται μια σιωπηλή αλλά ισχυρή πρόταση: ήρθε η ώρα σου.
Η ώρα όχι της απόδρασης, ούτε της ξεκούρασης. Αλλά η ώρα της συνάντησης με εκείνα που μέχρι τώρα αναβάλλονταν: τα ανείπωτα, τα απωθημένα, τις επιθυμίες που δεν έζησαν, τα σχέδια που έμειναν στη σκιά.
Καθώς όλα γύρω φαίνονται πιο χαλαρά, πολλές φορές αυτό που αναδύεται δεν είναι η χαρά αλλά η ανησυχία, η εσωτερική ένταση, ακόμα και η μελαγχολία. Όχι σπάνια, άνθρωποι νιώθουν πως τους «πιάνει κάτι» το καλοκαίρι: ένα αδιόρατο βάρος, μια απορία, ένα αίσθημα «τέλους» ή «χαμένου χρόνου».
Δεν πρόκειται για αδυναμία. Πρόκειται για ψυχική κίνηση. Το καλοκαίρι μάς φέρνει σε επαφή με τον Χρόνο όχι μόνο ως ημερολογιακή αίσθηση, αλλά ως υπαρξιακή εμπειρία.
Σε ψυχοδυναμικό επίπεδο, η διακοπή της ρουτίνας επιτρέπει την ανάδυση του ανεπεξέργαστου. Όσα «κρατούσε» το πρόγραμμα του χειμώνα — υποχρεώσεις, ρόλοι, ασχολίες — τώρα ζητούν χώρο. Το ασυνείδητο, όταν ο εξωτερικός θόρυβος χαμηλώνει, αποκτά φωνή.
Η αναμέτρηση με τον χρόνο δεν είναι πάντα τραγική. Μπορεί να γίνει και ευκαιρία. Να δοθεί χώρος για όνειρα που είχαν ξεχαστεί. Να ξαναγραφεί η σχέση του ατόμου με την απώλεια, το πέρασμα του χρόνου, την έννοια της φθοράς — αλλά και της δυνατότητας. Να μπει ένα ερωτηματικό εκεί που μέχρι τώρα υπήρχε βεβαιότητα ή άρνηση.
Η φράση «Ήρθε η Ώρα σου» δεν χρειάζεται να σημαίνει πίεση. Μπορεί να σημαίνει έγκριση. Αναγνώριση. Ότι ο ψυχικός χρόνος είναι έτοιμος να επιτρέψει ένα άνοιγμα. Να ειπωθεί κάτι που δεν είχε ειπωθεί. Να ακουστεί ένα κομμάτι του εαυτού που ως τώρα έμενε στο περιθώριο.
Σε πολλές θεραπείες, το καλοκαίρι αποκαλύπτει αυτό το ρήγμα στον χρόνο: εκεί όπου το υποκείμενο καλείται όχι να σχεδιάσει το μέλλον με «στόχους», αλλά να σταθεί απέναντι στο ίδιο του το παρελθόν. Εκεί όπου η αλλαγή δεν ξεκινά από μια απόφαση, αλλά από μια αναγνώριση.
Όχι όλοι οι άνθρωποι θα έχουν ένα “ωραίο καλοκαίρι”. Κάποιοι θα νιώσουν απώλεια, μοναξιά, θλίψη, αγωνία. Και κάποιοι από αυτούς θα νιώσουν ότι κάτι ωριμάζει μέσα τους. Κάτι κινείται. Κάτι που ως τώρα αναβαλλόταν, τώρα ζητά να ειπωθεί.
Αυτό το καλοκαίρι, λοιπόν, μπορεί να είναι μια στιγμή αναμέτρησης. Όχι καταστροφής, αλλά ειλικρίνειας. Και ίσως — γιατί όχι — μια νέα αρχή.
ΗΡΘΕ Η ΩΡΑ ΣΟΥ
Της Μαρίας Δήμου
Το καλοκαίρι συνδέεται με ανεμελιά, φως, διακοπές, κοινωνικότητα, σχέσεις. Κι όμως, για πολλούς ανθρώπους, αυτή η εποχή δεν φέρνει χαρά αλλά μια ιδιότυπη, σιωπηλή μοναξιά. Μια μοναξιά που εντείνεται όσο περισσότερο «κανονικά» φαίνεται να χαίρονται οι άλλοι.
Δεν είναι λίγοι εκείνοι που βιώνουν το καλοκαίρι όχι ως απελευθέρωση, αλλά ως περίοδο εσωτερικού κενού. Όταν γύρω επικρατεί ένταση, παρέες, θάλασσα και εξωστρέφεια, η εσωτερική σιωπή γίνεται πιο ηχηρή. Η μοναξιά — υπαρκτή ή βιωμένη — αποκτά τότε άλλο βάρος.
Η κουλτούρα του καλοκαιριού προβάλλει την ανάγκη για συμμετοχή σε κάτι κοινό, φωτεινό, κοινωνικό. Τα κοινωνικά δίκτυα γεμίζουν με εικόνες χαράς και διαφυγής. Κάθε τι διαφορετικό — όπως το να μη φύγει κανείς διακοπές, να μην έχει παρέα, να μη νιώθει καλά — βιώνεται σχεδόν ως αποτυχία.
Αυτός ο «επιβεβλημένος αυθορμητισμός» συχνά εντείνει την απομόνωση. Όχι μόνο γιατί ο άνθρωπος είναι μόνος, αλλά γιατί η μοναξιά του φαντάζει ασύμβατη με την εποχή. Είναι σαν να μην επιτρέπεται να μη χαίρεται κάποιος το καλοκαίρι. Κι αυτό κάνει τη μοναξιά ακόμα πιο δύσκολη: γίνεται ντροπή, γίνεται ενοχή.
Στην ψυχαναλυτική ανάγνωση, η μοναξιά δεν είναι ποτέ απλώς «έλλειψη ανθρώπων». Είναι συνδεδεμένη με την επιθυμία, με την πρώιμη σχέση με τον Άλλον, με τις εγγραφές της απουσίας και της προσδοκίας.
Το καλοκαίρι, με την παύση της καθημερινής ροής, δημιουργείται ένα είδος «ψυχικού κενού». Εκεί, χωρίς τις συνήθεις απασχολήσεις ή αντιπερισπασμούς, έρχονται στην επιφάνεια ερωτήματα:
Η καλοκαιρινή μοναξιά μπορεί να επαναφέρει αρχαϊκές αισθήσεις εγκατάλειψης, απόρριψης ή μη-σημαντικότητας. Γι’ αυτό και πολλές φορές η εμπειρία της είναι δυσανάλογα επώδυνη σε σχέση με την αντικειμενική κατάσταση.
Η μοναξιά ως δυνατότητα
Παρά την ένταση και τη δυσκολία της, η μοναξιά του καλοκαιριού δεν είναι μόνο κάτι προς αποφυγή. Μπορεί να αποτελέσει έναν σιωπηλό αλλά γόνιμο ψυχικό χώρο. Εκεί όπου το υποκείμενο μπορεί να σταθεί χωρίς εξωτερικά στηρίγματα και να ακούσει τι λέει πραγματικά η επιθυμία του.
Πολλοί άνθρωποι, ακριβώς μέσα από αυτή τη σιωπή, οδηγούνται στο να αναζητήσουν θεραπευτική υποστήριξη. Όχι απαραίτητα για να «ξεφύγουν» από τη μοναξιά, αλλά για να κατανοήσουν τι ανακινεί μέσα τους. Τι είδους σχέση έχουν με τον εαυτό τους, με τον Άλλον, με την απουσία και την αναμονή.
Το καλοκαίρι δεν είναι για όλους φωτεινό. Πίσω από τις ηλιόλουστες προσδοκίες, υπάρχουν ψυχικές πραγματικότητες που αξίζουν χώρο και φροντίδα. Η μοναξιά, όσο δύσκολη κι αν είναι, μπορεί να γίνει αφετηρία αυτογνωσίας. Όταν αναγνωριστεί και δεν απορριφθεί, παύει να είναι απειλή και γίνεται πεδίο διερώτησης: τι ζητώ τελικά από τη ζωή μου, και ποιον περιμένω να μου το δώσει;
Η Μαρία Δήμου, Ψυχολόγος Λακανικού Προσανατολισμού και η Αλυσίδα Πολιτισμού IANOS παρουσιάζουν τον «Κύκλο Ψυχολογίας» – «Σεμινάρια με ελεύθερη είσοδο και βεβαίωση παρακολούθησης»
Σεμινάριο με τίτλο: «ΠΟΘΟΣ-ΠΑΘΟΣ-ΠΟΝΟΣ
Οι παλιές αγάπες πάνε στον παράδεισο»
Γιατί οι παλιές αγάπες πάνε στον παράδεισο;
Γιατί δεν είναι εύκολο να μιλήσουμε για αυτές;
Πως τελικά μια αγάπη έγινε «παλιά» και γιατί;
Με ποιο τρόπο κάθε μελλοντική αγάπη είναι η δίδυμη αδελφή της παλιάς
Πως σταματά αυτή η κλωνοποίηση συναισθημάτων με το άλλο φύλο;
Ποιος ευθύνεται από τους δύο σε ένα ζευγάρι και ο χορός της συντροφικότητας σταμάτησε ξαφνικά;
Ποιος πονά πιο πολύ; Αυτός που έφυγε ή αυτός που έμεινε να θρηνεί την χαμένη αγάπη;
Τελικά η αγάπη έχει πόνο ή ο πόνος αγάπη;
Αγάπη… υπάρχει τέτοιο πράγμα; Και τι χρειάζεται ώστε να πάψει να περνά στα… παλιά;
Και οι λέξεις φλέβες είναι μέσα τους αίμα τρέχει…
Γ. Ρίτσος
Το σεμινάριο πραγματοποιήθηκε 06/2025
Το καλοκαίρι είναι μια εποχή που φαίνεται να «λύνεται» το σώμα, να ανοίγει ο χρόνος και να διαστέλλονται οι επιθυμίες. Είναι η περίοδος που η καθημερινότητα διακόπτεται, και μαζί της συχνά διακόπτεται και η ψευδαίσθηση της “ισορροπίας”. Οι σχέσεις — είτε ερωτικές είτε φιλικές ή οικογενειακές — φωτίζονται διαφορετικά υπό τον ήλιο της ανεμελιάς. Πολλές φορές εκεί που όλα φαίνονταν σταθερά, κάτι “κινείται”, κάτι “ξεχειλίζει”, κάτι “σπάει”.
Η επιθυμία για “απελευθέρωση” είναι θεμελιώδης στον άνθρωπο. Ωστόσο, στην ψυχανάλυση γνωρίζουμε πως κάθε επιθυμία δεν είναι ποτέ εντελώς δική μας. Πάντα διαμεσολαβείται από τον Άλλον. Το καλοκαίρι λειτουργεί συχνά σαν ένα πεδίο εκτόνωσης φαντασιώσεων — να ζήσω χωρίς όρια, να ζήσω «όπως θα ήθελα» — χωρίς να είναι πάντοτε ξεκάθαρο ποιος είναι αυτός ο «εαυτός» που επιθυμεί.
Πολλοί άνθρωποι νιώθουν πως αυτό το “άνοιγμα” φέρνει μαζί του και μια κρίση στη σχέση. Ίσως γιατί σε αυτήν την ατμόσφαιρα απουσίας πλαισίου, αναδύονται απωθημένες επιθυμίες ή ρήγματα που το χειμώνα παρέμεναν καλυμμένα από τη ρουτίνα.
Ένα ζευγάρι που περνά πολλές ώρες μαζί το καλοκαίρι, χωρίς τα σταθερά εξωτερικά “στηρίγματα” της καθημερινότητας, έρχεται αντιμέτωπο με την αλήθεια της σχέσης. Όχι σπάνια, αυτή η συνύπαρξη οδηγεί είτε σε επανασύνδεση είτε σε έντονη σύγκρουση.
Η ψυχαναλυτική εμπειρία μας δείχνει πως το πρόβλημα δεν είναι ποτέ η “πολύωρη συνύπαρξη”, αλλά αυτά που αναδύονται μέσα από αυτή: ζητήματα ταύτισης, ελλείμματα στην επιθυμία, ασυνείδητες συγκρούσεις που μεταφέρονται στον σύντροφο — συχνά με τη μορφή παραπόνων, σιωπής ή έντασης.
Το φευγαλέο του καλοκαιριού γεννά και σχέσεις-στιγμές: ερωτικές γνωριμίες σε νησιά, έντονες επαφές που μοιάζουν «μοιραίες» μέσα στο νυχτερινό φως και τον ήχο του κύματος. Συχνά αυτές οι σχέσεις τροφοδοτούνται από την προβολή — φανταζόμαστε τον Άλλον όπως θα θέλαμε να είναι, χωρίς ακόμα να έχουμε έρθει σε πραγματική επαφή με τη διαφορά του.
Το τέλος του καλοκαιριού, όμως, φέρνει μαζί του και το τέλος της φαντασίωσης. Η συνάντηση με το πραγματικό — με το “ποιος είναι αυτός ο Άλλος τελικά;” — προκαλεί θλίψη, μα και δυνατότητα για εμβάθυνση. Αρκεί να θέλει κανείς να δει τι επιθυμεί και τι φοβάται πραγματικά.
Το καλοκαίρι λειτουργει ωσ ένας καθρέφτης. Όχι επειδή μας δείχνει απλώς μια “ξεκούραστη” εκδοχή του εαυτού μας, αλλά γιατί μας φέρνει αντιμέτωπους με κομμάτια του ψυχισμού που τον υπόλοιπο χρόνο απουσιάζουν ή “πνίγονται” μέσα στην ασφάλεια της ρουτίνας.
Μερικά ερωτήματα που συχνά αναδύονται αυτή την εποχή:
Η εποχή του καλοκαιριού, με όλη τη φωτεινότητα και τη ρευστότητά της, προσφέρει πολύτιμο υλικό για ψυχική διερεύνηση. Δεν είναι τυχαίο που πολλοί άνθρωποι αποφασίζουν να ξεκινήσουν θεραπεία ή επιστρέφουν σε αυτή μετά το καλοκαίρι. Η μεταβίβαση, η επιθυμία, η απουσία, η θλίψη αλλά και η αναζωογόνηση — όλα συγκλίνουν.
Ας δούμε το καλοκαίρι όχι ως μια «διακοπή» της ψυχικής μας πορείας, αλλά ως ένα μεταβατικό πεδίο, όπου μπορούμε να ξαναδούμε τον εαυτό μας υπό νέο φως. Και ίσως, να ρωτήσουμε: ποια σχέση θέλω να έχω πρώτα απ’ όλα με τον εαυτό μου;
To Σάββατο 17 Μαΐου , στις 14:30 – 16.30η Αλυσίδα Πολιτισμού IANOS και η Μαίρη Δήμου διοργανώνουν Σεμινάριο με τίτλο: «ΠΟΘΟΣ-ΠΑΘΟΣ-ΠΟΝΟΣ – Σε θέλω- δύο λέξεις που ταξιδεύουν στο άπειρο».
Εισηγήτρια: Μαρία Δήμου
ΕΙΣΟΔΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗ – ΒΕΒΑΙΩΣΗ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ
ΠΟΘΟΣ-ΠΑΘΟΣ-ΠΟΝΟΣ
Σε θέλω – δύο λέξεις που ταξιδεύουν στο άπειρο
